Το παρακάτω άρθρο εξετάζει από κοντά το φαινόμενο της εκλογικής αποχής στις δυτικές δημοκρατικές χώρες του κόσμου. Παρουσιάζονται οι πιθανοί λόγοι ύπαρξής του καθώς και οι διαφορετικές μορφές με τις οποίες εμφανίζεται στο πλαίσιο κρατών οντοτήτων και πολιτικών/κομματικών συστημάτων. Παρά το γεγονός ότι η ψήφος αποτελεί ένα θεμελιώδες δικαίωμα και κατεξοχήν τρόπο συμμετοχής στις σύγχρονες δημοκρατίες, από την άλλη πλευρά του νομίσματος βρίσκεται η εκλογική αποχή. Ύψιστης σημασίας στοιχεία αποτελούν οι κοινωνικές και οι πολιτικές προεκτάσεις του ιδιαίτερου αυτού φαινομένου, τόσο στο ελληνικό κράτος, όσο και στην Ευρώπη αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο.
Δικαίωμα Ψήφου
Το δικαίωμα ψήφου αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα στοιχέια των σύγχρονων δημοκρατιών, καθώς και ακρογωνιαίο λίθο της έκφρασης της λαικής κυριαρχίας. Στην σύγχρονη εποχή η άμεση δημοκρατία δεν συναντάται συχνά. Η διαρκής διαφοροποίηση και εξέλιξη των πολιτικών διαδικασιών στα σύγχρονα κράτη ανά τον κόσμο έχει οδηγήσει πλέονσε μια περίοδο στην οποία παρατηρείται ένα σημαντικό και αξιοσημείωτο φαινόμενο: Η εκλογική αποχή. Πρόκειται για την συνεχώς διογκούμενη επιλογή των ψηφοφόρων να απουσιάσουνα πό την κάλπη παρά το δικαίωμα ψήφου που διαθέτουν. Έτσι μετατρέπουν την ατομική τους επιλογή σε συλλογική απόπειρα επικοινωνίας κάποιου μηνύματος προς την εξουσία. Το φαινόμενο αυτό παρουσιάζεται σε πολλές χώρες του κόσμου και να κρύβει πολλές και διαφορετικές πτυχές στις ρίζες του. Πίσω από την εκλογική αποχή βρίσκονται παθογένειες, προβληματισμοί και κρίσεις των κοινωνιών, στοιχέια που χρήζουν ανάλυσης προκειμένου να ανοιχτεί ο δρόμος προς την καταπολέμηση τους.
Η ιστορία του δικαιώματος ψήφου
Αθηναική Δημοκρατία
Γύρω στα 508/7 εμφανίστηκε η πρώτη μορφή “ψήφου” στην Αρχαία Αθήνα του Κλεισθένη, με την μορφή της αρνητικής ψήφου- του (εξ)οστρακισμού. Η διαδικασία αυτή επέτρεπε στους άνδρες αθηναίους πολίτες να ψηφίσουν τον άνδρα που θεωρούσαν άξιο εξορίας. Η εξορία, ενώ στη σύγχρονη εποχή θεωρείται στοιχείο των απολυταρχικών καθεστώτων, αποτελούσε ακρογωνιαίο λίθο της κοινωνίας της Αρχαίας Αθήνας. Στο πλαίσιο της Αρχαίας Αθήνας, την απόφαση περί εξοστρακισμού έπαιρνε ο λαός- ο Δήμος και όχι οι κυβερνώντες. Στην περίπτωση που κάποιος είχε περισσότερες από 6.000 ψήφους, εξοριζόταν αυτός με τις περισσότερες. Στην αντίθετη περίπτωση που δεν έπαιρνε κανένας πάνω από 6.000 ψήφους, παρέμεναν όλοι. Η μορφή αυτής της ψήφου δεν θυμίζει την αύγχρονη ψήφο των πολιτών στις δημοκρατίες, όσων αφορά τον άμεσο και αρνητικό χαρακτήρα της. Εντούτοις, αποτελεί την πρώτη έκφανση της συμμετοχής του λαού στα κοινά θέματα που έως τότε βρίσκονταν αποκλειστικά στην διακιοδοσία του μονάρχη/ηγέτη (εμφάνιση της λαικής κυριαρχίας)
τὸ ἐναντιούμενον τῷ δυναστεύοντι δῆμος ὠνόμασται – Θουκυδίδης Ιστορίαι [6.89.4]
Απο τον Κλεισθένη στο σήμερα
Η Αθηναική Δημοκρατία του Κλεισθένη αποτέλεσε σημαντική τομή στην πολιτική ιστορία όχι μόνο της Αρχαίας Ελλάδας, αλλά του κόσμου γενικά και έδωσε την ώθηση προς την δημοκρατία (άρα και το δικαίωμα ψήφου), η οποία πέρασε από πολλές εξελικτικές και μη φάσεις, ώστε να γίνει το πολίτευμα που γνωρίζουμε σήμερα. Έπειτα από την πορεία της μέσα απο την Ρωμαική Δημοκρατία, τον Μεσαίωνα και τον Διαφωτισμό η λαική κυριαρχία έχει λάβει πρωταρχική θέση στα σύγχρονα δημοκρατικά πολιτικά συστήμα και εκφράζεται ως επι το πλείστον μέσω του δικαιώματος ψήφου των πολιτών.
Έπειτα από πολλούς αιώνες εξέλιξης του δημοκρατικού πολιτεύματος, αυτό εξελίχθηκε και έφτασε να καθιερωθεί στο ελληνικό κράτος η κοινοβουλευτική προεδρευόμενη δημοκρατία ως πολίτευμα από το Σύνταγμα, με το τελευταίο να ορίζει πως η εξουσία από τον λαό ασκείται υπέρ αυτού.
Άρθρο 1 του Ελληνικού Συντάγματος
1. Το πολίτευμα της Ελλάδας είναι Προεδρευόμενη Kοινοβουλευτική Δημοκρατία.
2. Θεμέλιο του πολιτεύματος είναι η λαϊκή κυριαρχία.
3. Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του Έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα.
Παρά την θεσμική κατοχύρωση της λαικής συμμετοχής στις πολιτικές διαδικασίες μέσω των εκλογών και του δικαιώματος ψήφου, παρατηρείται το φαινόμενο της εκλογικής αποχής. Στην Ελλάδα, η αποχή παρατηρείται όλο και περισσότερο ανά τις τελευταίες δεκαετίες. Στις βουλευτικές εκλογές του Μαίου 2023, η αποχή από τις κάλπες έφτασε το 38,33%, το 2019 το ποσοστό αποχής ανερχόταν σε 42,22%, το 2015 36,06%. Τα ποσοστά αυτά αποκαλύπτουν την μεγάλη αποχή των πολιτών από τις εκλογές, γεγονός που γεννά ερωτήματα αναφορικά με την πηγή του.
Εκλογική Αποχή: Πιθανές αιτίες και διαφορετικές ερμηνείες
Η χαμηλή προσέλευση των πολιτών στις εκλογές μπορεί να εμρηνευθεί από διαφορετικά πρίσματα με διαφορετικούς τρόπους και να καταλήξει σε διαφορετικά αποτελέσματα και πιθανές λύσεις. Στο άρθρο αυτό θα επικεντρωθώ σε ορισμένες από αυτές.
Αιτίες και ερμηνείες της εκλογικής αποχής
Ικανοποίηση
Η εκλογική αποχή θα μπορούσε από μια οπτική να θεωρηθεί ως αποδοχή της υφιστάμενης πολιτικής κατάσταησς. Κεντρική θέση έχει το ερώτημα “γιατί να ψηφίσει κανείς όταν όλα βαίνουν καλώς;”. Πράγματι, σε περίπτωση που δεν υπάρχει κάποια δυσαρέσκεια εκ μέρους ενός πολίτη σχετικά με την κυβέρνηση/ καθεστώς, τότε αυτός θεωρεί την αποχή του από την κάλπη ως ένδειξη αποδοχής των προαναφερθέντων. Η ικανοποίηση ενδέχεται να οδηγήσει στην απραγία- αφού όλα είναι καλά, δεν χρειάζεται να προβώ σε πράξεις ώστε να τα αλλάξω.
Απογοήτευση και αναξιοπιστία
Μολονότι είναι πιθανή η ικανοποίηση και αποδοχή της καθημερινότητας όπως είναι, χωρίς την ανάγκη συμμετοχής στις εκλογές, πιο συχνές είναι άλλες αιτίες που οδηγούν στην εκλογική αποχή. Η απογοήτευση και η έλλειψη εμπιστοσύνης στο πολιτικό σύστημα και τα πολιτικά κόμματα οδηγεί στην αποχή από τις εκλογικές διαδικασίες. Παθογένειες του πολιτικού συστήματος: διαφθορά και σκάνδαλα, έλλειψη διαφάνειας στη λήψη αποφάσεων, δημοκρατικό έλλειμα, πολιτικοί καρίερας και παραμερισμός της λαικής κυριαρχίας οδηγούν σε βαθειά αναξιοπιστία και απογοήτευση του μέσου πολίτη αναφορικά με το πολιτικό σύστημα και τις διαδικασίες που το απαρτίζουν.
Εναλλακτικοί τρόποι πολιτικής συμμετοχής
Μια επιπλέον ερμηνεία της εκλογικής αποχής είναι η πολιτική συμμετοχή με εναλλακτικούς τρόπους. Πολίτες μπορεί να χρησιμοποιούν τρόπους που εκείνοι κρίνουν πιο αποτελεσματικούς ώστε να εκφράσουν την πολιτική τους άποψη. Η αποχή από τις εκλογές δεν δηλώνει αποδοχή ή δυσαρέσκεια προς τα κόμματα ή την κυβέρνηση, αλλά δυσαρέσκεια απέναντι στην εκλογική διαδικασία, η οποία κρίνεται ανεπαρκής. Προέκταση αυτής της πτυχής των αιτιών της εκλογικής αποχής αποτελεί και το ενδεχόμενο να μην θεωρείται η εκλογική διαδικασία σημαντική-κρίσιμη. Συγκεκριμένα, η εκλογική διαδικασία αποτελεί κάτι τυποποιημένο και θεσμοθετημένο και για τον λόγο αυτό οι ψηφοφόροι μπορεί να μην θεωρούν τα ζητήματα που ρυθμίζονται μέσω αυτής κρίσιμα- καθώς είναι κάτι που έχουν ξανακληθεί να κάνουν και γνωρίζουν πως θα ξανακάνουν στο μέλλον αφού αποτελεί συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμά τους.
Εκλογική Αποχή στον Κόσμο
Η εκλογική αποχή σαφώς δεν περιορίζεται στην Ελλάδα. Παρατηρείται ολοένα και συχνότερα σε πολλές χώρες του κόσμου. Μερικά παραδείγματα αποτελούν η Λιθουανία (58,96% αποχή το 2024), η Αλβανία (53,68% αποχή το 2021), η Ελβετία (53,36% αποχή το 2023), η Κύπρος (34,28 αποχή το 2021) κ.α.. Η μειωμένη συμμετοχή στις εκλογές αποτελεί δοκιμασία για την δημοκρατία παγκοσμίως.
Το ποσοστό της εκλογικής συμμετοχής διαφέρει σε μεγάλο βαθμό στα δημοκρατικά κράτη, με ποσοστά πάνω από 85%, έως και 55% ή λιγότερο στην Πορτογαλία, τη Γαλλία και την Ελβετία. Τα ποσοστά αυτά αφορούν όσους είναι εγγεγραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους. Αυτή η εγγραφή σε κάποιες χώρες γίνεται αυτόματα, αλλά σε κάποιες άλλες μπορεί να είναι μια χρονοβόρα διαδικασία.
Δικαίωμα Ψήφου και Εκλογική Αποχή: Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής
Σύντομη ιστορία της αμερικανικής ψήφου και του αγώνα για ισότητα
Suffrage-δικαίωμα ψήφου: το δικαίωμα των πολιτών να ψηφίζουν (προέρχεται από το λατινικό suffragium)
1700:
Το αμερικανικό Σύνταγμα αναγνώριζε στις πολιτείες την αρμοδιότητά τους να ορίσουν αυτοβούλως το δικαίωμα ψήφου. Γενικά, τον 18ο αιώνα παρά την πίστη στις αξίες της δημοκρατίες, το δικαίωμα ψήφου περιοριζόταν στους λευκούς άνδρες γαιοκτήμονες. Σε ορισμένες πολιτείες της Αμερικής το δικαίωμα αυτό είχαν μόνο όσοι ήταν επιβεβαιωμένα χριστιανοί.
1800:
Το έτος 1828 ήταν η πρώτη φορά που δικαίωμα ψήφου είχαν όλοι οι λευκοί άνδρες, στην πλειονότητα των πολιτειών. Η ψήφος είχε αφαιρεθεί από τις γυναίκες και τον μαυρό πληθυσμό. Το 1866, δόθηκε στο Winsconsin το δικαίωμα ψήφου στους μαυρόυς άνδρες. Το 1877 το Fifteenth Amendment of the Constitution of The United States of America όρισε πως απαγορεύονταν οι διακρίσεις στην ψήφο στην βάση της φυλής και του χρώματος.
1900:
Οι γυναίκες αποκτούν σταδιακά δικαίωμα ψήφου σε ορισμένες πολιτείες της Αμερικής. (Washington, California, Arizona, Kansas, Oregon, Alaska, Illinois, Nevada, Montana, Arkansas, Rhode Island, Texas, South Dakota). Ταυτόχρονα, αναγνωρίζεται και στους ιθαγενείς αμερικανούς και στους μαύρους (αρχικά και κυρίως στους άνδρες) το δικαίωμα ψήφου σε ορισμένες πολιτείες, με πιο βραδείς ρυθμούς.
Πλέον, στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής έπειτα από μακροχρόνιους αγώνες για την ισότητα και την κατοχύρωση των πολιτικών δικαιωμάτων, δικαίωμα χήφου απολαμβάνουν οι ιθαγενείς, οι μαύροι και οι γυναίκες, χωρίς αυτό να σηματοδοτεί το τέλος του αγώνα για ισότητα και την επανάπαυση και ικανοποίηση της αμερικανικής κοινωνίας.
Ιδιαίτερο εκλογικό σύστημα ΗΠΑ
Όσων αφορά το πολιτικό σύστημα των ΗΠΑ, πέρα από τις ιδιαιτερότητες που παρουσιάζει (Electoral College, Governors, Senate, House of Representatives, Vice President κλπ) άξια σημέιωσης κρίνεται η διαδικασία του Voter Registration. Πρόκειται για την εγγραφή των ψηφοφόρων στους εκλογικούς καταλόγους πριν από τις προεδρικές εκλογές. Αυτή η διαδικασία έχει αποτελέσει αντικείμενο ισχυρής κριτικής καθώς θεωρείται χρονοβόρα και δύσκολη από τους ψηφοφόρους. Τουλάχιστον 1 στους 4 αμερικανούς πολίτες δεν έχει ολοκληρώσει την διαδικασία της εγγραφής.
Εκλογική αποχή στις ΗΠΑ
ποσοστό εκλογικής συμμετοχής-voter turnout: ο αριθμός των πολιτών που ρίχνουν ένα έγκυρο ψηφοδέλτιο εκφραζόμενος είτε ως ποσοστό αυτών που έχπυν δικαίωμα ψήφου ή εκείνων που είναι εγγεγραμμένοι στους εκλογικούς καταλόγους
Στις ΗΠΑ η εκλογική αποχή είναι γεγονός, όπως και στις προαναφερθείσες χώρες, και αποτελεί σημαντικό ζήτημα καθώς εγείρει το ερώτημα σχετικά με το κατά ΄ποσο εκπροσωπείται πραγματικά η βούληση του λαού στις εκλογές. Συγκεκριμένα, η εκλογική προσέλευση στις ΗΠΑ έχει μειωθεί τις τελευταίες δεκαετίες κατά 35 ποσοστιαίες μονάδες. Το 2020, στις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ περίπου 81.000.000 εν δυνάμει ψηφοφόροι δεν προσήλθαν στην κάλπη. Στις ίδιες εκλογές, η μεγαλύτερη αποχή σημειώθηκε στις πολιτείες της Oklahoma, Arkansas, Tennessee και Virginia (54.99-60% προσέλευση.
Επιπρόσθετα στις πιθανές αιτίες και ερμηνείες της μειωμένης εκλογικής προσέλευσης που αναφέρθηκαν παραπάνω, αξίζει να αναφερθούν δύο ακόμα αιτίες που παρουσιάζονται στο εκλογικό σύστημα των Ηνωμένων Πολιτειών: Διοικητικά εμπόδια και πολυπλοκότητα του πολιτικού συστήματος.
Διοικητικά Εμπόδια:
Η διαδικασία της ψήφου μπορεί να περιλαμβάνει σημαντικά διοικητικά εμπόδια που αποθαρρύνουν τους πολίτες από τη συμμετοχή. Σε πολλές περιπτώσεις, οι ψηφοφόροι πρέπει να εγγραφούν εκ των προτέρων, κάτι που δεν ισχύει σε όλες τις χώρες, ενώ υπάρχουν και πολιτείες με αυστηρούς περιορισμούς. Ταυτόχρονα, η μη ύπαρξη αργίας την ημέρα των εκλογών δυσκολεύει ιδιαίτερα τους εργαζόμενους με αποτέλεσμα να απέχουν.
Πολυπλοκότητα του εκλογικού συστήματος:
Το εκλογικό σύστημα των ΗΠΑ είναι περίπλοκο και δύσκολα κατανοητό από τους ψηφοφόρους, με απότοκο την σύγχυση των τελευταίων. Η πολυπλοκότητα αυτή και η συνεπακόλουθη σύγχυση μπορεί να οδηγήσει τους νεότερους και λιγότερο ενημερωμένους ψηφοφόρους σε αποχή.
Συνοψίζοντας, το δικαίωμα ψήφου αποτελεί αν όχι το πιο σημαντικό, τότε ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία των δημοκρατιών. Συνδέει την κυριαρχία του λαού με την διαδικασία λήψης αποφάσεων και το πολιτικό σύστημα. Παρά τον αγώνα για την διεκδίκηση του δικαιώματος ψήφου, η αποχή από τις εκλογές είναι ένα φαινόμενο που απαντάται σε πολλές χώρες του κόσμου. Επιτακτική κρίνεται η ανάγκη προς αντιμετώπιση των μειωμένης προσέλευσης στις εκλογικές διαδικασίες, καθώς η ψήφος δεν αποτελεί μόνο συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα, αλλά και χρέος απέναντι στο μέλλον της δημοκρατίας.
Πηγές
https://www.duvalelections.com/General-Information/Learn-About-Elections/History-Of-Elections
https://www.greeceinfigures.com/eklogiki-symmetoxi
https://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/library/browse.html?text_id=73&page=214
https://ekloges-prev.singularlogic.eu/2019/v/home/index.html
https://worldpopulationreview.com/country-rankings/voter-turnout-by-country#title
https://www.carnegie.org/our-work/article/voting-rights-timeline
Newton, K. και van Deth, J.W., 2020. Συγκριτική πολιτική. Επιμ. Γ. Κωνσταντινίδης και Σ. Μπλαβούκος. Θεσσαλονίκη: Εκδόσεις Τζιόλα.
Hague, R., Harrop, M. και McCormick, J., 3η έκδοση. Συγκριτική πολιτική και διακυβέρνηση. Μετάφρ. Γ. Χρηστίδης. Επιμ. Έκδ. Γ. Παγουλάτος και Ι. Παπαγεωργίου. Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική.
Featured Image by Arnaud Jaegers on Unsplash
