Εισαγωγή
Το ημερολόγιο μας γράφει 2015 και στις τηλεοράσεις πολλών ευρωπαίων πολιτών μια συζήτηση αρχίζει και μονοπωλεί τον τηλεοπτικό χρόνο. Τεράστια μεταναστευτικά ρεύματα εισέρχονται στην Ευρώπη και ο φόβος για μια επικείμενη κρίση ακμάζει. Στην Ευρώπη καταφθάνουν 1.015.000 σε πολλές περιπτώσεις μέσω της ανατολικής μεσογειακής οδού (Τουρκία προς Ελλάδα) και της δυτικής Βαλκανικής οδού. Η Ελλάδα βρίσκεται στη βάθος μια οικονομικής κρίσης και η Ευρώπη ακόμα δεν αντιμετωπίζει το πρόβλημα ως εννιαίο.
Οι υποδομές υποδοχής και ασύλου ήταν ξεκάθαρα ανεπαρκείς ενώ ταυτόχρονα το νομικό πλαίσιο ήταν ασαφές και καθυστερούσε τις διαδικασίες. Αν λάβει κανείς υπόψη και ότι το υπουργείο μεταναστευτικής πολιτικής ιδρύθηκε το 2016, η έλλειψη κεντρικού φορέα αντιμετώπισης αυτής της κρίσης ήταν καταλυτικό στοιχείο για την αποτυχία της χώρας. Το αποτέλεσμα είναι χιλιάδες ανθρώπινες απώλειες και διεθνή κατακραυγή. Σύμφωνα με αναφορές της UNHCR της Ευρωπαϊκής επιτροπής και του OECD οι διοικητικοί και οικονομικοί μηχανισμοί βρίσκονταν υπό πίεση.
Σε καμία περίπτωση η Ελλάδα δεν έφερε μόνη της την ευθύνη για το ζήτημα των μεταναστευτικών ροών. Η ευρωπαϊκή ένωση αντιμετώπιζε την Ελλάδα ως πύλη εισόδου της, άρα δεχόταν τεράστια πίεση χωρίς επαρκή ευρωπαϊκή βοήθεια. Μόλις προς τα τέλη του 2015 ξεκίνησε η οργανωμένη στήριξη μέσω της Frontex, του EASO (νυν EUAA) και χρηματοδοτικών προγραμμάτων όπως το AMIF.
“Migrant crisis a failure of European policy, UN says” γράφει το Aljazeera στις 6 Αυγούστου του 2015.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση όμως είναι ένας θεσμός που έχει αποδείξει την ακεραιότητα της σε κρίσεις και μπορεί να μαθαίνει από λάθη του παρελθόντος. Παρά τις αρχικές καθυστερήσεις και την έλλειψη συνοχής, η κρίση του 2015 ανέδειξε την ανάγκη για κοινές πολιτικές διαχείρισης των μεταναστευτικών ροών και για καλύτερη συνεργασία μεταξύ κρατών-μελών. Η εμπειρία αυτή τόνισε ότι η αντιμετώπιση τέτοιων κρίσεων δεν μπορεί να επιβαρύνει αποκλειστικά μια χώρα και ότι η αλληλεγγύη αποτελεί όχι απλώς ηθική υποχρέωση, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για τη βιωσιμότητα της ίδιας της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Ποια τα εργαλεία της δημόσιας διοίκησης στην Ελλάδα;
Η Ελλάδα πλέον είναι περισσότερο προετοιμασμένη όσον αφορά τη διαχείριση των μεταναστευτικών ρευμάτων. Από το 2016 έχει συσταθεί το υπουργείο μεταναστευτικής πολιτικής το οποίο καταργήθηκε το 2019 και στη θέση του δημιουργήθηκε το υπουργείο μετανάστευσης και ασύλου στις 15 Ιανουαρίου του 2020. Το υπουργείο μετανάστευσης και ασύλου αποτελεί τον κεντρικό φορέα διαχείρισης κάθε πτυχής του μεταναστευτικού ζητήματος και της μεταναστευτικής πολιτικής στη χώρα. Η κίνηση αυτή επέτρεψε στην Ελλάδα να έχει μαζική και ενιαία αντιμετώπιση απέναντι στους μετανάστες χωρίς να κατακερματίζονται οι αρμοδιότητες σε διάφορα υπουργεία και τοπικές αρχές.
Μερικές από τις αρμοδιότητες του αποτελούν η διαχείριση του ασύλου σε σχέση με τις γραφειοκρατικές ανάγκες για την υποδοχή, καταγραφή και εξέταση των αιτήσεων ασύλου. Το υπουργείο είναι αρμόδιο για τις αποφάσεις σχετικά με το αν κάποιος πληρεί τα κριτήρια διεθνούς προστασίας ενώ διασφαλίζει τα δικαιώματα αυτών που αιτούνται άσυλο σύμφωνα τόσο με την ελληνική όσο και με την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Επιπλέον είναι υπεύθυνο για τη φιλοξενία των μεταναστών, από τις υποδομές μέχρι τις βασικές υπηρεσίας όπως τροφή και υγειονομική φροντίδα. Ταυτόχρονα χαράσσει τον στρατηγικό σχεδιασμό συνεργαζόμενο τόσο με εγχώριους κρατικούς φορείς όπως το υπουργείο προστασίας του πολίτη αλλά και με διεθνείς συνεργασίας όπως η ΕΕ και ο ΟΗΕ.
Η διοικητική δομή του υπουργείου εμπεριέχει διάφορες υπηρεσίες όπως η Γενική διεύθυνση ασύλου, η υπηρεσία υποδοχής και ταυτοποίησης καθώς και υπηρεσίες για ευάλωτους αιτούντες. Η ιστοσελίδα του υπουργείου αναφέρει πως η Διεύθυνση Ασύλου «έχει ως στρατηγικό σκοπό την εφαρμογή της νομοθεσίας περί ασύλου … και την παρακολούθηση και αξιολόγηση της υλοποίησης»
Αναφορικά με τα σύνορα η Ελλάδα έχει προβεί στη δημιουργία του National Coordination Center for Border Control, Immigration and Asylum(NCCBCIA). Αυτο το όργανο υπάγεται στο υπουργείο πολιτικής προστασίας και σκοπός του ειναι να λειτουργεί ως ένα συντονιστικό όργανο μεταξύ των διαφόρων αρχών που εμπλέκονται στον έλεγχο των συνόρων. Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιείτε ως κόμβος μεταξύ υπουργείων και υπηρεσιών όπως η FRONTEX ή ο ΟΗΕ. Επιπλέον είναι το όργανο που με τη συλλογή και ανάλυση δεδομένων βοηθάει στη δημιουργία μιας πλήρους και ακριβής εικόνας. Τέτοια δεδομένα μπορεί να προέρχονται από τα σύνορα, τα κέντρα υποδοχής και βεβαίως από τις υπηρεσίες ασύλου.
Η δράση της ΕΕ-συντονισμός και υποστήριξη
Το ευρωπαϊκό κοινοβούλιο το 2015 δημιουργεί μια ατζέντα απέναντι στην μαζικά μεταναστευτικά ρεύματα της Ελλάδας και στην Ιταλίας για επανατοποθέτηση 40.000 προσφύγων στα υπόλοιπα κράτη μέλη. Αυτό δηλώνει την αρχή μιας ενιαίας πολιτικής όπου δεν φέρουν το βάρος του ζητήματος μόνο οι χώρες-πύλες εισόδου. Μερικές από τις λειτουργίες που προβλέπει το έγγραφο του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου με τίτλο “Provisional measures for relocating asylum-
seekers arriving in Italy and Greece” ειναι οι εξής:
- Δημιουργία μηχανισμού έκτακτης ανταπόκρισης βάσει του άρθρου 78(3) της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (TFEU).
- Η μεταφορά αιτούντων άσυλο που έχουν ήδη εισέλθει σε χώρες-μέλη (π.χ. από Ελλάδα και Ιταλία σε άλλες χώρες της ΕΕ) ώστε να ανακουφιστούν οι χώρες της πρώτης εισόδου.
Βεβαίως η Ευρώπη φρόντισε να αντιμετωπίσει το πρόβλημα και εκτός των κρατών μελών της. Συγκεκριμένα απευθύνθηκε σε κράτη από τα οποία περνάνε τα μεταναστευτικά ρεύματα για να περάσουν στην Ευρώπη. Χαρακτηριστικές συνεργασίες είναι αυτές με την Τουρκία και την Αίγυπτο. Με την Τουρκία υπογράφεται το EU–Turkey Statement (2016). Μεταξύ άλλων προβλέπει την επιστροφή των παράτυπων μεταναστών που περνούν από την Τουρκία και φτάνουν στην Ελλάδα να επιστρέφονται σε αυτήν, λειτουργία εξαιρετικά ανακουφιστική για την Ελλάδα. Παράλληλα δεσμεύει την ΕΕ να χρηματοδοτήσει την τουρκική κυβέρνηση 6 δισεκατομμύρια ευρώ για την στήριξη των προσφύγων στα τουρκικά εδάφη.
Η Αίγυπτος από την άλλη μέσω διαφόρων συμφωνιών όπως το EU–Egypt Partnership Priorities (2017–2020) και το Migration Partnership Framework (2016) , χρηματοδότησης και αναγνώρισης απο την ΕΕ ως “reliable partner” αποτέλεσε σημαντικό δίαυλο αντιμετώπισης των μεταναστευτικών ρευμάτων για τη χώρα μας. Συγκεκριμένα τα αποτελέσματα των δύο αυτών πράξεων εξωτερικοποίησης του ζητήματος από την ΕΕ ήταν σημαντικά εφόσον μείωσαν τους πρόσφυγες που έφταναν στα ελληνικά νησιά από 856.000 το 2015 σε 173.000 το 2016. Επιπλέον ενισχύθηκε η συνεργασία κρατών εκτός της ΕΕ για κρίσιμα ζητήματα, ενδυναμώνοντας τις σχέσεις της με περιφερειακές δυνάμεις.
Συνεργασία Ελλάδας-ΕΕ.
Υπήρξαν τρεις βασικοί πυλώνες όλων των οργάνων της ΕΕ προς την Ελλάδα για το μεταναστευτικό. Η Ελλάδα αρχικά υποστηρίχτηκε με χρηματοδοτήσεις από τα ταμεία Asylum, Migration and Integration Fund (AMIF) το Internal Security Fund (ISF), καθώς και το Emergency Support Instrument (ESI). Σύμφωνα με έκθεση της επιτροπής η Ελλάδα επωφελήθηκε τουλάχιστον 3.45 διεσσεκατομύρια ευρώ από το 2015. Η Ελλάδα ακόμα έχει εγκριθεί να λάβει 348.9 εκατομμύρια ευρώ μέσω του AMIF στο πλαίσιο μια νέας περίοδος προγραμματισμού 2021-2027.
Η δεύτερη διάσταση της πολιτικής της ΕΕ επικεντρώθηκε στην ενίσχυση της θεσμικής και επιχειρησιακής ικανότητας της ελληνικής δημόσιας διοίκησης. Μετά το 2015, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μέσω της Task Force for Migration Management, υποστήριξε ενεργά τις ελληνικές αρχές στην οργάνωση των διαδικασιών υποδοχής, καταγραφής και εξέτασης ασύλου. Οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες Frontex και EUAA εγκαταστάθηκαν μόνιμα στην Ελλάδα, βοηθώντας στην επιτήρηση των θαλάσσιων συνόρων και στη βελτίωση του μηχανισμού ασύλου. Το 2025 η Κομισιόν αναγνώρισε ότι «δεν υφίστανται πλέον συστημικές ανεπάρκειες» στο ελληνικό σύστημα ασύλου της ηπειρωτικής χώρας, γεγονός που αποδεικνύει την πρόοδο της διοικητικής προσαρμογής.
Είναι απαραίτητη και η αναφορά μας στη πολιτική των “hotspots”. Η Ευρώπη με αυτον τον όρο περιγράφει τα σημεία, στην ουσία τις χώρες, πρώτης γραμμής (διότι είναι τα κράτη που δημιουργούν τα περιφερειακά σύνορα της Ένωσης) , στα οποία επιθυμούν να εφαρμόζεται ένας μηχανισμός ταχείας υποδοχής, ενώ η διαδικασία θα συνεχίζεται με ταυτοποίηση και διαχείρηση των μαζικών ρευμάτων μεταναστών. Αυτό υποστήριξε παρά πολύ τα ελληνικά νησιά που αποτελούσαν κέντρα υποδοχής και εστίασε την πρακτική εφαρμογή των μηχανισμών που αναφέραμε σε αυτα. Ο μηχανισμός αυτός παρά τη πρακτική του εφαρμογή είχε σημαντικές δυσκολίες και απώλειες μέχρι το τέλος του 2016.Εντούτοις η λειτουργία αυτής της πολιτικής σε συνδυασμό με τις χρηματοδοτήσεις επέτρεψαν την ανάπτυξη των υποδομών άρα και την αντοχή τους στο ζήτημα.
Επίλογος
Αν και το μεταναστευτικό ζήτημα δεν έχει σταματήσει να ταράζει τον ελληνικό πολιτικό διάλογο, όπως και τον Ευρωπαϊκό, οι γρήγορες και στοχευμένες κινήσεις της ΕΕ σε συνεργασία με τις ελληνικές αρχές επέτρεψε μια απίστευτη ενδυνάμωση της Εθνικής Δημόσιας Διοίκησης δίνοντας το παράδειγμα για μια μεταβολή των ελληνικών θεσμών προς το καλύτερο. Σίγουρα, ακόμα υπάρχουν σοβαρές περιπτώσεις όπου η Ελλάδα υστερεί σημαντικά στην αντιμετώπιση των μεταναστευτικών ροών , αυτό όμως δεν αναιρεί ότι είναι έτοιμη να δεχτεί και να αξιοποιήσει τη βοήθεια της Ένωσης σε περιόδους κρίσεις.
