Κατά την Οθωμανική ηγεμονία της Ελλάδας μια πληθώρα από μάρμαρα και αγάλαματα κλάπηκαν από τα αρχαιολογικά μνημεία της Ακρόπολης στις αρχές του 19ου αιώνα. Στην συνέχεια διασκορπίστηκαν σε ευρωπαϊκές συλλογές, με το μεγαλύτερο ποσοστό τους να βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο. Η Ελλάδα έχει κάνει πολλές επιχειρήσεις επαναπατρισμού των αρχαιολογικών ευρημάτων, όμως η Βρετανία αντιστέκεται. Έχουν υπάρξει διπλωματικές συζητήσεις για πολιτιστικές ανταλλαγές με το Βρετανικό Μουσείο αλλά χωρίς οριστική συμφωνία. Άραγε μπορεί η ενίσχυση της διπλωματίας να οδηγήσει σε μια συμφωνία και στην βελτίωση των σχέσεων μεταξύ των χωρών;
Ιστορική αναδρομή
Τα μάρμαρα του Παρθενώνα ή αλλιώς Ελγίνεια μάρμαρα αφαιρέθηκαν από το αρχαιολογικό χώρο του Παρθενώνα από τον 7ο κόμη του Έλγιν τον Τόμας Μπρους, βρετανός διπλωμάτης στην Κωνσταντινούπολη κατά την διάρκεια της Οθωμανικής αυτοκρατορίας. Ο Έλγιν κατάφερε και πήρε στα χέρια του ένα «πλαστό» (με τα σημερινά δεδομένα) φιρμάνι από τον Καϊμακάμη της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, με το οποίο του έδωσε την άδεια να εισέρχεται στην Ακρόπολη χωρίς εμπόδια για τεκμηρίωση και σχεδίαση των αρχαίων μνημείων. Ο Έλγιν υπερέβη εντελώς το οθωμανικό διάταγμα καθώς λεηλάτησε τον χώρο για δική του ιδιωτική χρήση. Από την Ακρόπολη και από το μνημείο του Παρθενώνα κατάφερε συνολικά να κατακτήσει 253 αρχιτεκτονικά μέλη και γλυπτά από το 1799 μέχρι το 1803, με τα πιο διάσημα να είναι τα γλυπτά του Ανατολικού Αετώματος όπως η αναπαράσταση της γέννησης της θεάς Αθηνάς, του Δυτικού Αετώματος που βρισκόταν η μάχη της Αθηνάς και του Ποσειδώνα, οι Μέτωπες με ανάγλυφα σχέδια, τμήματα της Ζωφόρου του Παρθενώνα και τέλος, η περίφημη Καρυάτιδα από το Ερέχθειο.
Η συλλογή του Έλγιν πουλήθηκε στο Βρετανικό Κράτος το 1806 για 35.000 στερλίνες, καθώς ο Μπρους χρεοκόπησε εξαιτίας των υπέρογκων εξόδων της αποξήλωσης και της μεταφοράς των αρχαίων μνημείων. Το μεγαλύτερο ποσοστό των μνημείων βρίσκεται σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο, όμως μερικά τμήματα και θραύσματα βρίσκονται και σε άλλες ευρωπαϊκές συλλογές όπως:
• Μουσείο του Λούβρου
• Μουσείο Λούβερου του Μονάχου
• Εθνικό Μουσείο Δανίας.
Το Μουσείο της Παλαιάς Τέχνης του Παλέρμου το 2022 επέστρεψε στην Ελλάδα ένα θραύσμα της κεφαλής της Άρτεμης. Τα ίδια βήματα ακολούθησε και το Μουσείο του Βατικανού το οποίο μας επέστρεψε ένα θραύσμα της Ζωφόρου το 2023.
Ηθικά διλήμματα
Το “πλαστό” φιρμάνι και η σημασία του σήμερα
Το Ηνωμένο Βασίλειο υποστηρίζει μέχρι σήμερα ότι τα γλυπτά αποκτήθηκαν νόμιμα από τον Λόρδο Έλγιν, βάσει άδειας που παραχώρησε η Οθωμανική Αυτοκρατορία. Ωστόσο η εγκυρότητα της εντολής παραμένει αμφισβητήσιμη.
Σύμφωνα με ιστορικούς, η εγκυρότητα του βασίζεται στο αν έχει υπογραφεί από τον ίδιο τον Σουλτάνο, όμως αν έχει υπογράψει κάποιος κατώτερος του τότε το Φιρμάνι είναι άκυρο. 2 Τούρκοι ερευνητές ο Ζεϊνέπ Εγκέν και Όρχαν Σακίν μετά από εκτεταμένη έρευνα στα οθωμανικά έγγραφα ανακάλυψαν ότι όλα τα φιρμάνια ήταν γραμμένα σε ένα ειδικό βιβλίο μαζί με το περιεχόμενο τους. Ο ένας ισχυρίζεται ότι μπορεί να ήταν μια επιστολή αλλά σε καμία περίπτωση δεν ήταν φιρμάνι.
Στο Βρετανικό Μουσείο σήμερα δεν έχει αποδειχθεί ότι υπάρχει το αυθεντικό φιρμάνι, υπάρχει μια ιταλική μετάφραση του και κάποια άλλα έγγραφα όμως η νομιμότητα τους είναι αμφιλεγόμενη.
Η σημασία της επιστροφής για την Ελλάδα
Η επιστροφή των γλυπτών στην πατρίδα τους αποτελεί ένα φλέγον ζήτημα για τους Έλληνες. Αποτελούν την πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας και το κράτος έχει κάνει υπεράνθρωπες προσπάθειες για την επανάκτηση τους. Ένα από τα βασικά ηθικά διλήμματα αποτελεί το εξής ερώτημα: « ακόμα και αν ήταν έγκυρο το φιρμάνι, πάλι δεν έπρεπε να επιστραφούν τα μάρμαρα;». Η αφαίρεση τους πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία η Ελλάδα τελούσε υπό οθωμανική κατοχή, οπότε οι Έλληνες δεν είχαν την δυνατότητα να εκφράσουν την δυσαρέσκεια τους.
Επιπλέον υπάρχουν ενδείξεις ότι ο Μπρους προέβη σε αθέμιτες πρακτικές, όπως δωροδοκίες και πιέσεις, ώστε να επιτύχει τον σκοπό του. Αυτό εγείρει ερωτήματα όχι μόνο για την νομιμότητα των ενεργειών αλλά και για την ηθική του ακεραιότητα, η οποία φαίνεται ιδιοτελής και εγωκεντρική.
Η πλευρά της Βρετανίας
Όπως έχει ήδη αναφερθεί, η Μεγάλη Βρετανία υποστηρίζει ότι τα γλυπτά αποκτήθηκαν νόμιμα από τον Τόμας ο οποίος σύμφωνα με τις βρετανικές αρχές διέθετε τα απαραίτητα έγγραφα για την κατάσχεση τους. Πέρα από αυτόν τον ισχυρισμό, οι Βρετανοί υποστηρίζουν επίσης ότι τα Γλυπτά «σώθηκαν» από τα χέρια των οθωμανών, οι οποίοι δεν έδειχναν σεβασμό στα αρχαία μνημεία. Παράλληλα, θεωρούν ότι η έκθεση των μνημείων στο Βρετανικό Μουσείο διασφαλίζει την προστασία τους, καθώς εκτίθενται μαζί με άλλα έργα τέχνης άλλων πολιτισμών.
Οι προσπάθειες που έχουν γίνει από την Ελλάδα
Η Ελλάδα έχει κάνει αμέτρητες επιχειρήσεις επιστροφής των αγαλμάτων, όμως δεν έχουν δώσει ακόμα χέρια οι δύο χώρες. Οι προσπάθειες επαναπατρισμού ξεκινάνε από το 19ο αιώνα, συγκεκριμένα το 1836 μετά την ελευθέρωση της χώρας με τον Βασιλιά Όθωνα να στέλνει επίσημο βασιλικό διάταγμα απαιτώντας την επιστροφή της Ζωφόρου του Ναού της Αθήνας Νίκης. Το 1846 μετά από αίτημα της Ελλάδας, η Αγγλία έστειλε πιστό αντίγραφο από γύψο της Ζωφόρου του Παρθενώνα και στην συνέχεια το 1890 το ελληνικό κράτος έκανε αίτημα για τον επαναπατρισμό της αυθεντικής Ζωφόρου, το οποίο απορρίφθηκε.
UNESCO
Η Ελλάδα υπέβαλε πρώτη φορά το ζήτημα στην UNESCO το 1982. Στην διάσκεψη της UNESCO στο Μεξικό το 1984 η Μελίνα Μερκούρη παρευρέθηκε ως υπουργός Πολιτισμού της ελληνικής κυβέρνησης και έθεσε την σοβαρότητα και την ανάγκη για την επιστροφή των μαρμάρων του Παρθενώνα. Το 2021 πραγματοποιήθηκε η 22η σύνοδος για την Επιστροφή των Πολιτιστικών Αγαθών στις Xώρες Προέλευσης (ICPRCP), η οποία αποτελεί ένα σημαντικό ορόσημο για την επιχείρηση της επιστροφής. Για πρώτη φορά πέρα από την συνηθισμένη σύσταση, η Επιτροπή εξέδωσε ομόφωνη απόφαση ειδικά το ζήτημα των γλυπτών. Συγκεκριμένα κάλεσε την Μεγάλη Βρετανία να βρεθεί σε διπλωματικές διαπραγματεύσεις με την Ελλάδα, τονίζοντας ότι αποτελεί ένα διακυβερνητικό ζήτημα (κάτι που η Βρετανία αρνείται) και εκφράζοντας την δυσαρέσκεια για την στασιμότητα του ζητήματος εξαιτίας της στάσης της Βρετανίας. Η σύσταση επίσης επισημαίνει ότι η Duveen Gallery παραμένει κλειστή λόγω φθορών, γεγονός που ενισχύει την θέση της Ελλάδας. Στην 24η σύνοδο της ICPRCP, επανεξετάστηκε το ζήτημα δίνοντας μεγαλύτερη σημασία στα αιτήματα της Ελλάδας. Η UNESCO δήλωσε την ανησυχία της σχετικά με την καθυστέρηση επίλυσης του προβλήματος εξαιτίας της στάσης της Βρετανικής Κυβέρνησης, καθώς το ζήτημα μένει άλυτο μετά από 40 χρόνια διαπραγματεύσεων. Για την διευκόλυνση των διαπραγματεύσεων Ελλάδας- Ηνωμένου Βασιλείου η επιτροπή της UNESCO κάλεσε τον Γενικό διευθυντή της, ώστε να βοηθήσει με την διοργάνωση της.
Το έργο της Μελίνας Μερκούρη
Η Μελίνα Μερκούρη ήταν Υπουργός Πολιτισμού και Επιστημών στις κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ (1981-1989 και 1993-1994) . Κατά τη διάρκεια της θητείας της έκανε τεράστιο έργο για την επιστροφή των μαρμάρων του Παρθενώνα. Είχε βρεθεί σε συναντήσεις με την Βρετανική κυβέρνηση, καθώς και σε διασκέψεις με την UNESCO και άλλους διεθνείς οργανισμούς. Στην συνέντευξη τύπου της στο Βρετανικό Μουσείο μπροστά από τα γλυπτά, η Μερκούρη αναφέρει:
«Είναι η υπερηφάνειά μας, η ουσία της ελληνικότητας»
31 χρόνια μετά από τον θάνατο της η Μερκούρη έχει αφήσει το στίγμα της στην κοινή γνώμη όλων των Ελλήνων (και όχι μόνο) για τον επαναπατρισμό των μνημείων. Το όραμα της συνεχίζει μέχρι σήμερα να υλοποιείτε με το άνοιγμα του μουσείου της Ακρόπολης το 2009 και το ίδρυμα Μελίνα Μερκούρη το οποίο συνεχίζει το έργο της.
Τα μάρμαρα Σήμερα
Το 2025 οι διαπραγματεύσεις για τα μάρμαρα έχουν προχωρήσει με υψηλό πολιτικό αντίκτυπο. Είναι πλέον φανερό πως η ηθική υπόσταση υπερτερεί της αισχροκέρδειας και η δημόσια γνώμη και τα ΜΜΕ παίρνουν θέση υπέρ της Ελλάδας.
Ο George Osborne είχε δηλώσει δημόσια ότι μπορεί να διαπραγματευτεί για δανεισμό των μαρμάρων με αντάλλαγμα άλλα σημαντικά έργα, όμως η ιδιοκτησία των γλυπτών θα παραμείνει του Ηνωμένου Βασιλείου. Η Ελλάδα αρνείται να δανειστεί τα μάρμαρα με βρετανική ιδιοκτησία , χωρίς να αποκλείει το ενδεχόμενο συνεργασίας. Οι διαδικασίες διαπραγμάτευσης για τον επαναπατρισμό των μαρμάρων του Παρθενώνα ή το ενδεχόμενο του δανεισμού τους παραμένει σε εξέλιξη. Ωστόσο η επιλογή του δανεισμού θα υπονομεύσει τον αγώνα για μία εθνική δικαίωση.
Πως ο θεσμός της διπλωματίας μπορεί να οδηγήσει στην επίλυση του ζητήματος;
Ο θεσμός της διπλωματίας μπορεί να συνδράμει στον τερματισμό της διαμάχης μεταξύ των δύο πλευρών. Μέσω των διπλωματικών διαπραγματεύσεων και πρακτικών, η Ελλάδα μπορεί να διασφαλίσει μια ειρηνική και δίκαιη λύση, η οποία θα έχει στα θεμέλια της το διεθνές δίκαιο, την ηθική και την συνεργασία.
Διμερείς διαπραγματεύσεις
Η ενίσχυση της διμερής διπλωματίας ανάμεσα στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ελλάδα μπορεί να οδηγήσει σε έναν άμεσο συμβιβασμό. Μέσω των ιδιωτικών συνομιλιών, την εκτεταμένη επικοινωνία και η θέληση για συνεργασία θα επιτευχθεί βελτίωση των διακρατικών σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών, το οποίο θα ανοίξει μια σειρά σημαντικών προοπτικών και ωφελειών σε διμερές και διεθνές επίπεδο.
Πολυμερείς διαπραγματεύσεις
Για την ενίσχυση της διπλωματικής θέσης της Ελλάδας οι διεθνείς οργανισμοί μπορούν να συμβάλουν στην διαμόρφωση μιας διεθνής κοινής γνώμης, η οποία θα οδηγήσει στην επίτευξη του επαναπατρισμού των Γλυπτών. Εξαιτίας των διεθνών πιέσεων η Βρετανία δεν έρχεται αντιμέτωπη μόνο με μια χώρα, αλλά με ένα σύνολο κρατικών ή μη κυβερνητικών οργανισμών οι οποίοι υπερασπίζονται την Ελλάδα σύμφωνα με την ηθική τους υπόσταση.
Η χρήση διπλωματίας δεν εξασφαλίζει μόνο έναν ειρηνικό διάλογο, φέρνει καθημερινά την Ελλάδα ένα βήμα πιο κοντά στον στόχο της. Ο διάλογος, η πολιτιστική ευαισθητοποίηση και η διεθνής συνεργασία, αποτελούν στοιχεία τα οποία συμβάλλουν στην εύρεση μιας λύσης. Η λύση αυτή πρέπει να τιμά την ιστορία της Ελλάδας και να σέβεται την πολιτιστική κληρονομιά της.
Επίλογος
Το ζήτημα των Μαρμάρων του Παρθενώνα αποτελεί μια πληγή για τον ελληνικό πολιτισμό. Η ιστορία, οι προσπάθειες επαναπατρισμού, η αρνητικότητα της βρετανικής κυβέρνησης έχουν χαράξει μια πορεία ματαιωμένων προσπαθειών. Μέσω της διπλωματίας η Ελλάδα δηλώνει την στάση της απέναντι στο Ηνωμένο Βασίλειο για τον επαναπατρισμό των μαρμάρων. Με βάση την διπλωματία και το διεθνές δίκαιο, η ιστορική αυτή διαμάχη μπορεί να μετατραπεί σε μία γέφυρα αμοιβαίας συνεργασίας και συμφιλίωσης.
Πηγές
https://time.com/6340252/elgin-marbles-uk-greece/
https://www.iefimerida.gr/politismos/pos-o-elgin-arpaxe-ta-glypta-toy-parthenona
https://www.cnn.gr/style/politismos/longform/394122/sk-to-istoriko-ton-glypton-tou-parthenona-kai-i-methodiki-arpagi-tous-apo-ton-lordo-elgin
https://www.culture.gov.gr/el/parthenonas/SitePages/
https://www.acropolisofathens.gr/facts-info/history
https://news.gtp.gr/2024/06/03/unesco-session-examines-return-of-parthenon-marbles-to-greece/
https://www.parthenonuk.com/history-of-the-marbles
