Διεθνής Κλιματική Διπλωματία :τί είναι η κλιματική διπλωματία;

Διεθνής Κλιματική Διπλωματία: Η κλιματική/πράσινη (green) διπλωματία ως δυναμικό παιχνίδι στρατηγικής αποτελεί το πεδίο όπου η πολιτική συναντά την επιτακτική ανάγκη προστασίας του πλανήτη. Ένας χώρος διαλόγου, αντιπαραθέσεων αλλά και συνεργασιών, όπου κράτη, οργανισμοί και ηγέτες καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα στα εθνικά τους συμφέροντα και τη συλλογική ευθύνη για το μέλλον της Γης. Δεν πρόκειται απλώς για υπογραφές σε διεθνείς συνθήκες, αλλά για μια ιδιαίτερη παρτίδα ανάμεσα στα κράτη με κεντρικά στοιχεία την σττρατηγική και τις αξίες, με χαρακτηριστικά παραδείγματα τη Διάσκεψη COP28 στο Ντουμπάι και COP29 στο Μπακού. Οι αποφάσεις που λαμβάνονται στις ανωτέρω Διασκέψεις χαράσσουν την τροχιά της παγκόσμιας οικολογικής ισορροπίας καθώς και το μέλλον του πλανήτη. Καθοριστικό ρόλο στην κλιματική διπλωματία δεν διαδραματίζουν πλέον αποκλειστικά οι κρατικοί δρώντες, καθώς το πεδίο διευρύνεται με τη δραστηριοποίηση θεσμικών, ιδιωτικών και κοινωνικών φορέων. Η κλιματική διπλωματία αποτυπώνει μια σαφή επιτυχία: την απόπειρα συνεργασίας ποικίλων πλευρών, με κοινό παρονομαστή την επίτευξη ενός συλλογικού και παγκόσμιας σημασίας στόχου.

Οι πρώτες απόπειρες

Μία από τις πρώτες ενδείξεις περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος στη διεθνή διπλωματία συναντάται στη Συνθήκη Ειρήνης του Αιξ-λα-Σαπέλ (Aix-la-Chapelle / Άαχεν) που υπογράφηκε το 1748, με σκοπό να σημάνει το τέλος του Πολέμου της Αυστριακής Διαδοχής — μιας από τις σημαντικότερες στρατιωτικές συγκρούσεις του 18ου αιώνα. Παρόλο που ο κύριος στόχος της συνθήκης ήταν η αποκατάσταση της ισορροπίας ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις της εποχής και η επίλυση των πολιτικών διαφορών, το κείμενο αναφέρεται και σε ένα ζήτημα πρωτοποριακό για τα δεδομένα της εποχής: την ανάγκη προστασίας των δασών που ανήκαν στις εμπλεκόμενες χώρες, τη Βρετανία και τη Γαλλία. Παρά το γεγονός ότι η συμφωνία δεν κατάφερε να επιλύσει πλήρως τα προβλήματα που είχαν ως απότοκο τον πόλεμο, θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική διότι καταγράφει μία από τις πρώτες διεθνείς προσπάθειες να αναγνωριστεί η σημασία της περιβαλλοντικής προστασίας. Έτσι, η Συνθήκη του 1748 παραμένει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της πρώιμης εμφάνισης περιβαλλοντικής ευαισθησίας στις διεθνείς σχέσεις.

Από την Κοπεγχάγη στο Παρίσι

Η κλιματική διπλωματία μετασχηματίστηκε ριζικά ύστερα από τη Διάσκεψη της Κοπεγχάγης (COP15), η οποία διεξήχθη στις 7-18 Δεκεμβρίου 2009. Το συγκεκριμένο συνέδριο αποτέλεσε σημείο καμπής, καθώς ανέδειξε τα δομικά αδιέξοδα της διεθνούς συνεργασίας σε ένα τόσο περίπλοκο και επείγον ζήτημα. Οι προσδοκίες για μια καθοριστική συμφωνία διαψεύστηκαν, αφού το τελικό κείμενο χαρακτηρίστηκε από πολιτική αδυναμία, έλλειψη δεσμευτικότητας και ουσιωδών μέτρων για τη μείωση των εκπομπών CO2. Παρά την απουσία ομοφωνίας και την αίσθηση απογοήτευσης, τα κράτη κατέληξαν στη διατύπωση ενός κοινού -αν και μη νομικά δεσμευτικού- στόχου, του περιορισμού της ανόδου της παγκόσμιας θερμοκρασίας κάτω από τους 2°C. Η αποτυχία της Κοπεγχάγης επαναπροσδιόρισε τη φυσιογνωμία της κλιματικής διπλωματίας, υποδεικνύοντας την ανάγκη για νέες μορφές συνεργασίας, μεγαλύτερη πολιτική βούληση και ευρύτερη συμμετοχή μη κρατικών δρώντων.

Οι Δράσεις της UNFCCC και ο ρόλος του IPCC

Στην καρδιά της παγκόσμιας προσπάθειας για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής βρίσκονται δύο βασικοί «πυλώνες», που καθοδηγούν τόσο τις πολιτικές αποφάσεις όσο και την επιστημονική τεκμηρίωση. Η Σύμβαση-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC) αποτελεί το επίσημο «τραπέζι» διαλόγου, όπου κράτη από όλο τον κόσμο συναντιούνται, διαπραγματεύονται και δεσμεύονται να μειώσουν τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου. Μέσα από τη UNFCCC γεννήθηκαν σημαντικές συμφωνίες, όπως το Πρωτόκολλο του Κιότο και η Συμφωνία των Παρισίων. Δίπλα της, η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίματος (IPCC) προσφέρει την επιστημονική βάση, με έρευνες που δείχνουν το μέγεθος του προβλήματος αλλά και τους δρόμους λύσης. Μαζί, οι δύο αυτοί φορείς αποτελούν την κινητήρια δύναμη πίσω από κάθε σοβαρή διεθνή δράση για την προστασία του κλίματος.

Στον πυρήνα της παγκόσμιας κινητοποίησης για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης βρίσκεται ένας θεσμός-ορόσημο: η Σύμβαση-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC). Δημιουργήθηκε το 1992 όταν το ιδρυτικό της κείμενο υιοθετήθηκε από τη διεθνή κοινότητα, η UNFCCC εγκαινίασε μια νέα εποχή διακρατικής συνεργασίας με σκοπό την προστασία του κλίματος. Με αρχική έδρα τη Γενεύη και 198 συμβαλλόμενα μέρη σήμερα, αποτελεί τη «μητρική συνθήκη» δύο ιστορικών ορόσημων της κλιματικής διπλωματίας: του Πρωτοκόλλου του Κιότο (1997) και της Συμφωνίας των Παρισίων (2015). Ο θεμελιώδης στόχος της είναι η σταθεροποίηση των συγκεντρώσεων των αερίων του θερμοκηπίου σε ασφαλή επίπεδα, ώστε να αποτραπεί επικίνδυνη ανθρώπινη επέμβαση στο κλιματικό σύστημα, και ο περιορισμός της αύξησης της παγκόσμιας θερμοκρασίας στον κρίσιμο στόχο των 1,5°C. Στο επίκεντρο των δράσεών της βρίσκονται οι ετήσιοι κύκλοι διαπραγματεύσεων, με κορωνίδα τη φημισμένη Διάσκεψη των Μερών (COP), καθώς και πλήθος εξειδικευμένων συνεδριάσεων και θεματικών φόρουμ, όπου γράφεται το μέλλον της κλιματικής πολιτικής.

Οι Διασκέψεις των Μερών (COP)

Οι Διασκέψεις των Μερών (COP) έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην εξέλιξη της διεθνούς κλιματικής διπλωματίας, με ορισμένες από αυτές να αποτελούν ορόσημα στην ιστορία των διαπραγματεύσεων για την κλιματική αλλαγή. Η COP1 που πραγματοποιήθηκε το 1995 στο Βερολίνο, ήταν η πρώτη διεθνής προσπάθεια να αναγνωριστεί η σοβαρότητα της κλιματικής αλλαγής και να ενισχυθούν οι δεσμεύσεις των κρατών. Στη σύνοδο αυτή, αναγνωρίστηκε η ανάγκη για αυστηρότερα μέτρα και τέθηκαν οι βάσεις για τις επόμενες συμφωνίες. Στη συνέχεια, η COP3 στο Κιότο το 1997 αποτέλεσε σημείο καμπής με την υιοθέτηση του Πρωτοκόλλου του Κιότο, που επέβαλε στις αναπτυγμένες χώρες νομικά δεσμευτικούς στόχους μείωσης εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, βάζοντας τον πρώτο κανόνα για τις παγκόσμιες εκπομπές. Η COP15 στην Κοπεγχάγη το 2009 υπήρξε καθοριστική, καθώς παρά τις υψηλές προσδοκίες, κατέληξε στην Κοπεγχάγη Ακόρντο, μια πολιτική συμφωνία χωρίς νομική ισχύ, αλλά που αναγνώρισε τη σημασία του στόχου του περιορισμού της αύξησης της θερμοκρασίας στους 2°C. Αυτές οι Διασκέψεις διαμόρφωσαν τον δρόμο για τη μετέπειτα εξέλιξη της παγκόσμιας κλιματικής πολιτικής.

Οι COP21 στο Παρίσι το 2015 και COP26 στη Γλασκόβη το 2021 υπήρξαν κρίσιμα ορόσημα για τη διεθνή κλιματική διπλωματία, καθορίζοντας τη μελλοντική πορεία της παγκόσμιας δράσης για το κλίμα. Στη COP21, η υιοθέτηση της Συμφωνίας των Παρισίων αποτέλεσε ιστορική στιγμή, καθώς για πρώτη φορά συμφωνήθηκε μια καθολική, νομικά δεσμευτική συμφωνία που έχει ως βασικό στόχο τον περιορισμό της παγκόσμιας αύξησης της θερμοκρασίας σε «πολύ κάτω από 2°C» και την επιδίωξη για περιορισμό στους 1,5°C. Η Συμφωνία αναγνώρισε την ανάγκη για ισχυρές κλιματικές δράσεις και τη συμμετοχή όλων των κρατών στην επίτευξη αυτών των στόχων, ενισχύοντας την παγκόσμια συνεργασία. Η COP26, που πραγματοποιήθηκε στη Γλασκόβη, ανέλαβε την πρόκληση της εφαρμογής των δεσμεύσεων του Παρισιού, επικεντρωμένη στη λήψη άμεσων μέτρων για τη μείωση των εκπομπών και την επίτευξη της κλιματικής ουδετερότητας. Η σύνοδος αυτή κατέληξε στην υιοθέτηση του Συμφώνου της Γλασκόβης για το Κλίμα, το οποίο ενίσχυσε τη δέσμευση για την άμεση εφαρμογή της Συμφωνίας των Παρισίων και το πάγωμα της χρηματοδότησης νέων έργων άνθρακα. Οι δύο αυτές Διασκέψεις αποτελούν θεμέλια για τη συνεχιζόμενη προσπάθεια του κόσμου να αντιμετωπίσει την κλιματική κρίση.

Το Πράσινο Σύμφωνο της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Μετά τις σημαντικές εξελίξεις που σημειώθηκαν στις Διάσκεψης των Μερών, η διεθνής κοινότητα καλείται να εντείνει τις προσπάθειές της για την πραγματοποίηση των κλιματικών στόχων. Οι συμφωνίες του Παρισιού και της Γλασκόβης αποτελούν καθοδηγητικά σημεία, όμως ο δρόμος προς την επίτευξη τους παραμένει γεμάτος προκλήσεις. Κοιτώντας το μέλλον, η ανάγκη για μια πιο βιώσιμη και ανθεκτική παγκόσμια οικονομία γίνεται ολοένα και πιο επιτακτική. Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με την επιδίωξη του Ευρωπαϊκού Πράσινου Συμφώνου, αναλαμβάνει ηγετικό ρόλο στην παγκόσμια κλιματική πολιτική, προτάσσοντας τη βιωσιμότητα ως αναπόσπαστο κομμάτι του αναπτυξιακού της μοντέλου. Η Ευρώπη φιλοδοξεί να καταστεί η πρώτη κλιματικά ουδέτερη ήπειρος μέχρι το 2050, προτείνοντας λύσεις και στρατηγικές που μπορούν να λειτουργήσουν ως πρότυπα για άλλες χώρες και περιοχές. Το μέλλον απαιτεί συλλογική δράση και αλληλεγγύη, με την Ευρώπη να διαδραματίζει κρίσιμο ρόλο στην ενίσχυση της διεθνούς συνεργασίας για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής.

Προκλήσεις και προοπτικές

Η κλιματική διπλωματία συνεχώς εξελίσσεται, γεμάτη προκλήσεις και ευκαιρίες για συνεργασία. Οι συμφωνίες που έχουν προκύψει από τις Διάσκεψης των Μερών (COP) και οι στρατηγικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης χαράσσουν τον δρόμο προς έναν πιο βιώσιμο πλανήτη. Παρά τις δυσκολίες, η ανάγκη για δράση είναι επιτακτική, καθώς κάθε βήμα προς την κλιματική ουδετερότητα φέρνει πιο κοντά τη δυνατότητα ενός πιο πράσινου και δίκαιου κόσμου. Το μέλλον απαιτεί συνέπεια και αποφασιστικότητα, ώστε οι στόχοι να γίνουν πραγματικότητα.


Πηγές
• The Guardian, December 16, 2009: Copenhagen summit veering towards farce, warns Ed Miliband URL https://www.theguardian.com/environment/2009/dec/16/copenhagen-summit-miliband-farce-warning

• Diplo: Environmental Diplomacy. URL https://www.diplomacy.edu/topics/environmental-diplomacy/

• Anderson, Matthew Smith (1995). The War of the Austrian Succession 1740–1748. Routledge.

• UNFCCC: About the Secretariat. URL https://unfccc.int/about-us/about-the-secretariat

• https://unfccc.int/cop3/resource/docs/cop1/01.htm

• https://unfccc.int/cop3/resource/docs/cop3/protocol.pdf

• https://en.wikipedia.org/wiki/Copenhagen_climate_summit

• https://unfccc.int/process-and-meetings/the-paris-agreement

• https://www.un.org/en/climatechange/cop26

• https://commission.europa.eu/strategy-and-policy/priorities-2019-2024/story-von-der-leyen-commission/european-green-deal_en