ΗΠΑ-Ισραήλ: δεσμοί πίστης, ισχύος και ιστορίας

Η σχέση ΗΠΑ-Ισραήλ αποτελεί ένα από τα πιο φλέγοντα ζητήματα στη διεθνή πολιτική σκηνή και ένα διαχρονικό αντικείμενο προβληματισμού για την κοινή γνώμη. Σε μια εποχή που οι ισορροπίες ισχύος μεταβάλλονται, ο δεσμός αυτός λειτουργεί ως σταθερός άξονας στο παγκόσμιο σύστημα.

Γιατί μας απασχολεί η σχέση ΗΠΑ-Ισραήλ;

Η σχέση ΗΠΑ-Ισραήλ βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο του διεθνούς ενδιαφέροντος μετά τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου 2023, με την τρομοκρατική επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ. Η απάντηση του Ισραήλ ήταν μια εκτεταμένη στρατιωτική εκστρατεία στη Γάζα, που έθεσε την Μέση Ανατολή σε κίνδυνο και έστρεψε τα βλέμματα ολόκληρου του κόσμου προς την περιοχή. Ταυτόχρονα, ξανά αντικείμενο συζήτησης έγινε η διαχρονική και αμετάβλητη υποστήριξη των ΗΠΑ προς το Ισραήλ.

Η βαρύνουσα σημασία της αδιαμφισβήτητης υποστήριξης των ΗΠΑ προς το Ισραήλ βρίσκει τις ρίζες της στην ιστορική εξέλιξη και την φύση της συνεργασίας των ανωτέρω κρατών.

Η συνεργασία ΗΠΑ-Ισραήλ δεν είναι απλώς μια στρατηγική συμμαχία. Εν αντιθέσει, είναι μια σχέση με ιστορικό, πολιτισμικό και ιδεολογικό υπόβαθρο που επηρεάζει βαθιά τη Μέση Ανατολή και τη διεθνή ασφάλεια.

Ιστορική Αναδρομή ΗΠΑ-Ισραήλ: από τη διακήρυξη Balfour έως την ίδρυση του Ισραήλ

Συχνά, η απαρχή της σχέσης αυτής τοποθετείται στο 1948, έτος ίδρυσης του Ισραηλινού κράτους. Στην πραγματικότητα όμως οι ρίζες της εκτείνονται βαθύτερα και αγγίζουν την εποχή εμφάνισης του σιωνιστικού κινήματος κατά τον 19ο αιώνα. Το σιωνιστικό κίνημα προετοίμασε το έδαφος για τη δημιουργία του κράτους και τη μελλοντική σύσφιξη των σχέσεων με τη Δύση.

Το 1917, η διακήρυξη Balfour εξέφρασε την υποστήριξή της στη δημιουργία μιας εθνικής εστίας για τον εβραϊκό λαό στην Παλαιστίνη, αποτέλεσε την πρώτη διπλωματική αναγνώριση της ιδέας ενός εβραϊκού κράτους.

Λίγους μήνες αργότερα, ο τότε πρόεδρος των ΗΠΑ Woodrow Wilson εξέφρασε δημοσίως τη στήριξή του στη Διακήρυξη, επιβεβαιώνοντας ότι η Washington συμμεριζόταν το όραμα ενός ανεξάρτητου εβραϊκού κράτους στη Μέση Ανατολή που θα εξασφάλιζε την ασφάλεια του εβραϊκού λαού.

Το γεγονός αυτό δεν ήταν τυχαίο ούτε μεμονωμένο. Αντίθετα, αντικατόπτριζε το πνεύμα μιας εποχής στην οποία οι ιδέες του σιωνισμού έβρισκαν απήχηση και πέρα από τα εβραικά σύνορα.

Ο Σιωνισμός και οι απαρχές της ιδέας ενός εβραϊκού κράτους

Θεμέλιο λίθο για τη δημιουργία του κράτους του Ισραήλ αποτέλεσε ο σιωνισμός, ιδεολογία και πολιτικό κίνημα με κύριο εμπνευστή του τον Theodor Herzl (1860-1904). Ο Herzl, δημοσιογράφος του 19ου αιώνα, υποστήριζε πως η μόνη λύση για να εξασφαλιστεί η επιβίωση του εβραϊκού λαού ήταν η ίδρυση ενός κυρίαρχου κράτους που θα συγκέντρωνε όλους τους Εβραίους της διασποράς.

Ο Σιωνισμός πέρα από τα εβραϊκά σύνορα

Η ιδέα του Herzl δεν έβρισκε ανταπόκριση αποκλειστικά εντός του εβραϊκού κοινού. Αντιθέτως, στηρίχθηκε από Χριστιανούς Ευαγγελιστές (Evangelical Christian Zionism) ιδίως στη Βρετανία αλλά και αργότερα στις ΗΠΑ. Σύμφωνα με την ιδεολογία αυτή, η ίδρυση ενός εβραϊκού κράτους ήταν φυσικό επακόλουθο της (προβλεπόμενης από τη Βίβλο) επιστροφής των Εβραίων στη “Γη της Επαγγελίας”. Με τον τρόπο αυτό ενισχύθηκε ο ήδη υπάρχων δεσμός ανάμεσα στην αμερικανική θρησκεία και το όραμα ενός εβραϊκού κράτους.

Από το Ολοκαύτωμα στην ίδρυση του Ισραήλ

Αδιαφιλονίκητα, η διεθνής κοινή γνώμη μεταβλήθηκε ριζικά έπειτα από τη φρίκη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και του Ολοκαυτώματος. Βαθιά συγκίνηση και ευαισθησία γεννήθηκε σε ολόκληρο τον πλανήτη απέναντι στην εξόντωση εκατομμυρίων Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς.

Οι ΗΠΑ, που πλέον ήταν η ηγετική δύναμη της Δύσης, συνδύασαν την ηθική αποκατάσταση με τα στρατηγικά τους συμφέροντα.

Το 1948, έπειτα από μακρόχρονες διαπραγματεύσεις και την ματαίωση του σχεδίου δύο κρατών (δημιουργία δύο γειτονικών κρατών: ενός εβραϊκού και ενός ισραηλινού), στις 14 Μαΐου ανακοινώθηκε η ίδρυση του κράτους του Ισραήλ με πρόεδρο τον Chaim Weizmann και πρωθυπουργό τον David Ben-Gurion.

Λίγα μόλις λεπτά μετά την επίσημη ίδρυση του κράτους του Ισραήλ, οι ΗΠΑ υπό την προεδρία του Harry Truman αναγνώρισαν το νεοσύστατο κράτος. Η πράξη αυτή δεν ήταν απλώς διπλωματική. Ήταν συμβολική, σηματοδοτούσε την αρχή μιας συμμαχίας που θα διαμόρφωνε στο εξής τις γεωπολιτικές εξελίξεις.

Ψυχρός Πόλεμος: ΗΠΑ-Ισραήλ ως στρατόπεδα των δυνάμεων

Στον Ψυχρό Πόλεμο, η σχέση ΗΠΑ-Ισραήλ απέκτησε νέα στρατηγική διάσταση. Η Μέση Ανατολή εξελίχθηκε σε στρατόπεδο ανταγωνισμού των δύο αντιμαχόμενων υπερδυνάμεων της εποχής, των ΗΠΑ και της Σοβιετικής Ένωσης.

Αμέσως μετά την ίδρυσή του, το Ισραήλ βρέθηκε αντιμέτωπο με τα αραβικά κράτη της περιοχής. Το γεγονός αυτό ανέδειξε πως η επιβίωση του Ισραηλινού κράτους θα διασφαλιζόταν αποκλειστικά με τη διεθνή αρωγή του. Βέβαια, η αναγκαία αυτή βοήθεια προήλθε από τις ΗΠΑ, οι οποίες άρχισαν να του παρέχουν πολιτική, οικονομική και στρατιωτική υποστήριξη.

Εδραίωση της συνεργασίας ΗΠΑ-Ισραήλ

Στο 1962 τοποθετείται η επίσημη εδραίωση της πολυδιάστατης αυτής σχέσης. Τον Αύγουστο του 1962 ο πρόεδρος John F. Kennedy αποφάσισε έπειτα από πολλές προσπάθειες της Ισραηλινής πλευράς, να πουλήσει συστήματα αεράμυνας τύπου Hawk στο Ισραήλ. Αυτό, αποτέλεσε την πρώτη κίνηση στρατιωτική υποστήριξης των ΗΠΑ προς το Ισραήλ. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1967, η ισραηλινή νίκη στον Πόλεμο των Έξι Ημερών (Six Days War) επιβεβαίωσε τον ρόλο της αμερικανικής τεχνολογικής και στρατιωτικής υποστήριξης.

Παράλληλα με την υποστήριξη των ΗΠΑ προς το Ισραήλ, η Σοβιετική Ένωση ενίσχυε τα Αραβικά κράτη (κυρίως Αίγυπτος, Συρία, Ιορδανία) με όπλα και πολιτική κάλυψη.

Με αυτόν τον τρόπο, η Μέση Ανατολή χωρίστηκε σε δύο στρατόπεδα: τα κράτη που ευθυγραμμίζονταν με τη Δύση και εκείνα που υποστήριζαν την Σοβιετική Ένωση. Μέσα σε αυτήν την αντιπαράθεση το Ισραήλ έλαβε μια θέση ως φυλάκιο της αμερικανικής επιρροής.

Δεκαετία 1990: Μια Νέα Εποχή

Μια νέα φάση στη σχέση των δύο χωρών αναδύθηκε κατά τη δεκαετία του 1990. Οι ΗΠΑ αναδείχθηκαν ως ηγεμονική δύναμη με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και ανέλαβαν έναν ρόλο διαμεσολαβητή στη μακροχρόνια αραβοϊσραηλινή σύγκρουση.

Συμφωνίες του Όσλο

Οι Συμφωνίες του Όσλο (Oslo Agreements) του 1993 αποτέλεσαν μια ιστορική προσπάθεια ειρήνευσης ανάμεσα στο Ισραήλ και την Παλαιστινιακή Αρχή (Palestinian Authority ή Palestinian National Authority). Η πρωτοβουλία αυτή υπό την προεδρία του Bill Clinton ανέδειξε τον ρόλο των ΗΠΑ όχι μόνο ως σύμμαχο αλλά και ως εγγυητή της περιφερειακής σταθερότητας.

Blank Cheque

Η συνεχής οικονομική και στρατιωτική υποστήριξη που παρέχουν οι ΗΠΑ στο Ισραήλ αντικατοπτρίζει μια στρατηγική δεκαετιών- και συχνά αποκαλείται “λευκή επιταγή”- οικονομική υποστήριξη άνευ όρων και ελέγχων.

Αδιαμφισβήτητα, τα περισσότερα από 3 δισεκατομμύρια δολάρια που έχει λάβει το Ισραήλ από τις ΗΠΑ έχουν γίνει αντικείμενο επίκρισης. Η διεθνής κοινότητα προβάλλει αντιδράσεις και ερωτήματα σχετικά με την υποστήριξη αυτή καθώς θεωρείται ως ανάχωμα στην προσπάθεια ειρήνης στη Μέση Ανατολή.

Κοινές Αξίες ΗΠΑ-Ισραήλ

Η διαχρονική ανθεκτικότητα τις σχέσης ΗΠΑ-Ισραήλ δεν εξηγείται μόνο από την στρατηγική σκοπιά. Εδράζεται σε ένα σύνολο κοινών αξιών και αφηγημάτων που λειτουργούν ως ιδεολογικός συνδετικός ιστός.

Δημοκρατία

Οι δύο χώρες αυτοπροσδιορίζονται, η κάθε μία με τον δικό της τρόπο, ως δημοκρατίες που δημιουργήθηκαν ως αποτέλεσμα της επιδίωξης για ελευθερία και αυτοδιάθεση.

Οι ΗΠΑ θεωρούνται ως φάρος της Δημοκρατίας στη Δύση, ενώ το Ισραήλ προβάλλεται ως “η μοναδική Δημοκρατία στη Μέση Ανατολή”. Αυτή η κοινή ταυτότητα έχει συμβολική σημασία.

Επιπροσθέτως καθένα από τα δύο κράτη βλέπει τον εαυτό του ως υπεύθυνο για την υπεράσπιση συγκεκριμένων αξιών, σε ένα περιβάλλον με κοινό παρονομαστή την εχθρικότητα. Θεωρούν τους εαυτούς τους επιλεγμένους για την προστασία της ελευθερίας, της δικαιοσύνης και τη θρησκευτική πίστη.

ΗΠΑ-Ισραήλ: Μια Σχέση Αμοιβαίου Οφέλους

Πέρα από τα αφηγήματα περί κοινών αξιών και ιδεολογιών των δύο χωρών, η σχέση ΗΠΑ και Ισραήλ παραμένει μια σχέση αμοιβαίου οφέλους: και τα δύο κράτη έχουν κάτι ουσιώδες να κερδίσουν από αυτήν.

Ισραήλ

Για το Ισραήλ, η αμερικανική υποστήριξη, η οποία έχει τη μορφή οικονομικής και στρατιωτικής βοήθειας, αποτελεί ζήτημα ασφάλειας και επιβίωσης. Η στρατιωτική τεχνογνωσία, η πρόσβαση σε προηγμένα οπλικά συστήματα και η διπλωματική προστασία αποτελούν αδιαφιλονίκητα ανεκτίμητα πλεονεκτήματα.

Ηνωμένες Πολιτείες

Για τις ΗΠΑ, το Ισραήλ είναι ένας πολύτιμος εταίρος σε μια περιοχή όπου η άμεση επέμβαση θα μπορούσε να θεωρηθεί νεοαποικιοκρατική. Η Washington διατηρεί επιρροή στη Μέση Ανατολή και ελέγχει τις γεωπολιτικές εξελίξεις χωρίς να χρειάζεται να εμπλακεί άμεσα.

Επομένως, η σχέση αυτή λειτουργεί ως win-win συνεργασία: το Ισραήλ απολαμβάνει ασφάλεια και νομιμοποίηση, ενώ οι ΗΠΑ αποκτούν μια σταθερή στρατηγική (και όχι μόνο) γέφυρα στην καρδιά μιας ασταθούς περιοχής.

Διεθνείς Αντιδράσεις

Η αμερικανική υποστήριξη δεν θα μπορούσε να μείνει χωρίς κόστος. Σε πολλές περιπτώσεις έχει προκαλέσει επικρίσεις τόσο στο εσωτερικό των ΗΠΑ όσο και διεθνώς. Οι επικριτές της συμμαχίας αυτής υποστηρίζουν πως η Washington χάνει την αξιοπιστία της ως ουδέτερος μεσολαβητής στη Μέση Ανατολή.

Η αδιάκριτη στήριξη (blank cheque) έχει οδηγήσει σε αντιδράσεις από αραβικές χώρες που βλέπουν τις ΗΠΑ ως μεροληπτική δύναμη.

Παρά τις εντάσεις και τις έντονες αντιδράσεις, η στρατηγική αυτή συμμαχία δεν έχει κλονιστεί πραγματικά ποτέ.

Συμβούλιο Ασφαλείας Ηνωμένων Εθνών, 18/09/2025 SC16174

Security Council Fails to Adopt Resolution on Gaza Ceasefire

United States Vetoes Text, Other Council Members Express Frustration and Concern

Then, by a vote of 14 in favour to 1 against (United States), with no abstentions, the draft resolution was not adopted owing to the negative vote of a permanent Council member. Had it been, the text would have seen the Council demand an immediate, unconditional and permanent ceasefire in Gaza

7η Οκτωβρίου και η κατάσταση σήμερα

Τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου 2023 υπενθύμισαν με δραματικό τρόπο ότι η Μέση Ανατολή παραμένει μια περιοχή εύφλεκτη και απρόβλεπτη. Η επίθεση της Χαμάς και η Ισραηλινή απάντηση επανέφεραν στο προσκήνιο το ερώτημα για τα όρια της αμερικανικής υποστήριξης

Παρά τις εκκλήσεις για αυτοσυγκράτηση, οι ΗΠΑ επανέλαβαν και επιβεβαίωσαν για άλλη μια φορά την δέσμευσή τους στην ασφάλεια του Ισραήλ. Ο πρόεδρος Joe Biden τόνισε πως “το Ισραήλ έχει το δικαίωμα να αμυνθεί”, φράση που επαναλαμβάνεται διαχρονικά από κάθε αμερικανική κυβέρνηση, ανεξαρτήτως κόμματος.

Η σχέση λοιπόν έχει ξεπεράσει τις παραδοσιακές πολιτικές διαιρέσεις. Για την αμερικανική πολιτική τάξη, η στήριξη στο Ισραήλ δεν αποτελεί κομματική επιλογή, αλλά σχεδόν εθνική υποχρέωση.

Συμπέρασμα: η συμμαχία που ορίζει τον αιώνα

Η σχέση ΗΠΑ-Ισραήλ είναι κάτι περισσότερο από μια στρατηγική συνεργασία. Είναι μια σχέση που ενώνει δύο έθνη με κοινά αφηγήματα, αμοιβαία συμφέροντα και διαχρονικούς δεσμούς. Από τη διακήρυξη Balfour και το όραμα του Herzl μέχρι τις συμφωνίες του Όσλο και τα γεγονότα του 21ου αιώνα, ο δεσμός αυτός έχει αποδειχτεί εξαιρετικά ανθεκτικός.

Παρά την σταθερή αυτή σχέση , η Μέση Ανατολή παραμένει ασταθής και όσο η παγκόσμια ισορροπία και ειρήνη εξαρτάται από τη Δύση, η σχέση ΗΠΑ-Ισραήλ θα παραμένει ένα από τα πιο κρίσιμα κεφάλαια της διεθνούς πολιτικής.