Εισαγωγή
Το άρθρο «Ο Ψευδοπόλεμος και το μέτωπο στον Ατλαντικό» αποτελεί το δεύτερο μέρος της σειράς αφιερωμάτων για τα ογδόντα χρόνια από τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Εστιάζει στην περίοδο 1939–1940. Η Ευρώπη βρέθηκε σε μια παράξενη αναμονή, ανάμεσα στην εισβολή της Πολωνίας και στη συντριβή της Γαλλίας. Ήταν ο λεγόμενος Ψευδοπόλεμος. Πίσω από τη φαινομενική ηρεμία, οι στόλοι συγκρούονταν στον Ατλαντικό. Το ναυτικό μέτωπο εξελισσόταν σε κρίσιμο πεδίο για την πορεία του πολέμου. Ταυτόχρονα οι χερσαίες Ευρωπαϊκές δυνάμεις προετοιμάζονταν για την εισβολή των Γερμανών. Μια επίθεση που έμελλε να μείνει στην ιστορία ως η μεγαλύτερη ήττα των Γάλλων. Για να μην χάσετε την σειρά διαβάστε το προηγούμενο άρθρο εδώ
Προετοιμασίες και ανασφάλεια στη Βρετανία μετά την κήρυξη του πολέμου
Οι σειρήνες ήχησαν στην Αγγλία λίγο μετά την επίσημη κήρυξη του πολέμου στην Γερμανία. Ο Πρωθυπουργός Νέβιλ Τσάμπερλεϊν ανακοίνωσε ότι είχαν αρχίσει εχθροπραξίες. Στην πραγματικότητα, παρά τις υποσχέσεις των δυτικών δυνάμεων να στηρίξουν την Πολωνία, δεν είχαν κάνει τίποτα για να την στηρίξουν. Δεν ήξεραν πραγματικά τι να κάνουν όταν κήρυτταν τον πόλεμο. Όλες οι μεγάλες δυνάμεις της Ευρώπης ξεκίνησαν επιστράτευση. Στο Λονδίνο, οι πολίτες άρχισαν να κατασκευάζουν μέτρα προστασίας για εναέριες επιδρομές. Αντιαεροπορικά όπλα τοποθετήθηκαν στις μεγάλες πόλεις. Καταφύγια άνοιξαν. Ακόμη και το μετρό αξιοποιήθηκε ως χώρος διαφυγής των πολιτών. Στην συνέχεια, για λόγους ασφαλείας τα παιδία μετακινήθηκαν στην εξοχή. Μακριά από τα θέρετρα του πολέμου και τις μεγάλες πόλεις. Έπειτα, λόγω του φόβου που υπήρχε ακόμη από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο έγιναν ασκήσεις χημικού πολέμου. Αρχικά, δόθηκαν μάσκες αερίου στους πολίτες. Έπειτα έγιναν οι πρώτες συσκοτίσεις στις μεγάλες πόλεις για την προστασία από γερμανικούς βομβαρδισμούς. Στην συνέχεια, οι Άγγλοι έστειλαν τον εκστρατευτικό τους σώμα στην Βόρεια Γαλλία. Περισσότεροι από 100.000 άντρες μεταφέρθηκαν περιμένοντας ξανά την φρίκη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Γαλλικά στρατεύματα προωθήθηκαν στο Σάαρ αλλά αρνήθηκαν να συνεχίσουν. Αργότερα υποχώρησαν εντός του βεληνεκούς του γαλλικού πυροβολικού. Η πρωτοβουλία βρισκόταν σταθερά στα χέρια του Χίτλερ ο οποίος ετοίμαζε τις επόμενες κινήσεις του.
Μετά την Πολωνία: η Γερμανία φρενάρει πριν το μεγάλο άλμα στη Δύση
Ο κεραυνοπόλεμος της Γερμανίας ενάντια στην Πολωνία στέφθηκε ως μία τεράστια επιτυχία. Είχε κυριεύσει την χώρα σε λιγότερο από έναν μήνα. Τώρα είναι η αρχή για να υλοποιήσει τα μεγαλόπνοα σχέδια του. Αργότερα, τον Νοέμβριο του 1939, διέταξε τους στρατηγούς του να προετοιμάσουν τα σχέδια για την εισβολή τους στην Γαλλία. Ήταν μόλις 2 μήνες μετά την επιτυχή κατάληψη της Πολωνίας. Οι στρατηγοί του αρνήθηκαν. Το κύριο μέρος του γερμανικού στρατού βρισκόταν στα ανατολικά της χώρας. Έπρεπε πρώτα να μετακινηθεί στα Γαλλικά σύνορα. Επίσης είχαν υποστεί σημαντικές απώλειες από την εκστρατεία. Αρκετά τεθωρακισμένα Panzer mark 2 είχαν καταστραφεί από το πολωνικό πυροβολικό. Αυτό ωφελείται στο γεγονός ότι ήταν πολύ ελαφριά και αρκετές φορές προπορεύονταν του πεζικού και των γραμμών ανεφοδιασμού. Ακόμη, το 1/4 της γερμανικής αεροπορίας είχε καταρριφθεί. Έτσι, ο Χίτλερ ακόμα και απρόθυμα δέχτηκε να περιμένει για την άνοιξη του 1940.
Όταν οι ουρανοί αποκάλυψαν τα όρια των Συμμάχων στον Ψευδοπόλεμο
Οι Γάλλοι και οι Άγγλοι άρχισαν να παρατηρούν την σημασία της αεροπορίας. Ήδη οι Άγγλοι είχαν συμπεράνει ότι τα βομβαρδιστικά θα παίξουν σημαντικό ρόλο στην μάχη για την Γαλλία. Προηγουμένως, την 4η Σεπτεμβρίου 1939, η RAF έκανε επιδρομή με βομβαρδιστικά σε γερμανικά πλοία. Ακόμα και υπό το φως της ημέρας τα γερμανικά πλοία κατάφεραν να καταρρίψουν 7 από τα 30 αεροπλάνα της RAF. Αργότερα, σε αντίστοιχες επιδρομές της RAF, χάθηκαν πολλές φορές περισσότερα από τα μισά αεροπλάνα που χρησιμοποιήθηκαν. Σύντομα έγινε αντιληπτό ότι δεν πρόκειται για απλές συμπτώσεις ή ατυχείς στιγμές: Τα βομβαρδιστικά της Αγγλικής αεροπορίας δεν ήταν κατάλληλα για τέτοια χρήση. Ήταν παλιά και αναξιόπιστα για τις επιχειρήσεις. Έτσι, αποφασίστηκε ότι θα γίνονται επιδρομές βραδινές ώρες και αντί για βόμβες, θα ρίχνονται προπαγανδιστικά φυλλάδια αντί για βόμβες ώστε να μην προκληθούν αντίποινα. Στόχος τους ήταν η κάμψη του γερμανικού ηθικού και η προσπάθεια να τους οδηγήσουν σε εσωτερική αντίσταση στον Χίτλερ.
Νέο μέτωπο: Η μάχη του Ατλαντικού
Με την Γερμανική επίθεση σε στάση και τους ουρανούς καθαρούς από αεροπλάνα, το ενδιαφέρον των αντιμαχόμενων πλευρών στρέφεται σε ένα νέο μέτωπο: τον Ατλαντικό. Το γερμανικό ναυτικό μόλις είχε αρχίσει να αναπτύσσεται. Το πρόγραμμα δεν θα μπορούσε να ολοκληρωθεί πριν από το 1948. Δεδομένου αυτού οι Γερμανοί προσπάθησαν πολύ να απομακρύνουν το ενδιαφέρον από την θάλασσα. Παρόλα αυτά, οι γερμανικές ναυτικές δυνάμεις υπό την ηγεσία του Karl Dönitz ήθελαν να σταματήσουν τον ανεφοδιασμό των Άγγλων. Αυτό θα γινόταν μέσω επιθέσεων και διατήρησης στόλου στον Ατλαντικό Ωκεανό. Ο γερμανικός στόλος στόχευε να επιτεθεί στα εμπορικά πλοία και τις γραμμές ανεφοδιασμού των συμμάχων. Για να μπορέσουν να το φέρουν εις πέρας χρειάζονταν 300 υπερωκεάνια υποβρύχια, ενώ είχαν 38. Παρόλα αυτά οι Γερμανοί δεν πτοήθηκαν. φρόντισαν να βρίσκονται όλα στην Θάλασσα από τις πρώτες μέρες του πολέμου. Στις 3 Σεπτεμβρίου 1939, το γερμανικό U-boat 30, βύθισε εντελώς απροειδοποίητα το επιβατικό SS Athenia, μπερδεύοντάς το με οπλισμένο εμπορικό πλοίο. Πέθαναν 150 άνθρωποι από τους οποίους 26 ήταν από την Αμερική.
Ναυτικές αναμετρήσεις στον Ατλαντικό
Συγκριτικά, το Βασιλικό Βρετανικό Ναυτικό ήταν πολύ πιο μεγάλο από το Γερμανικό. Σε αντίθεση με την Γερμανία είχε 12 θωρηκτά και 5 αεροπλανοφόρα, τα οποία αξιοποίησαν κάνοντας ναυτικό αποκλεισμό στην Γερμανία. Πίστευαν ότι η επανάληψη της στρατηγικής που ακολούθησαν στον Πρώτο Παγκόσμιο θα λιμοκτονούσε τους Γερμανούς μέχρι συνθηκολόγησης. Παρόλα αυτά το βασιλικό ναυτικό είχε πολύ λίγα πλοία συνοδείας. Έτσι πολλά εμπορικά πλοία έπλεαν ασυνόδευτα στον ωκεανό, αποτελώντας τον κατάλληλο στόχο των γερμανικών υποβρυχίων. Οι Άγγλοι είχαν υποτιμήσει σημαντικά το γερμανικό ναυτικό. Στις 17 Σεπτέμβρη του 1939 το γερμανικό U-boat 19 βύθισε το αγγλικό αεροπλανοφόρο HMS Courageous. Στις 14 Οκτωβρίου 1939 το HMS Royal Oak βυθίστηκε μετά από επίθεση γερμανικού υποβρυχίου στον ναύσταθμο του βρετανικού ναυτικού στο Σκάπα Φλόου. Εντωμεταξύ, ως αντίδραση στον βρετανικό ναυτικό αποκλεισμό, οι Γερμανοί εξαπέλυσαν και αυτοί τα πλοία τους στον Ωκεανό, σε μία επίδειξη μεγαλομανίας. Στις 22 Νοεμβρίου τα θωρηκτά του γερμανικού ναυτικού Gneisenau και Scharnhorst, έπληξαν νηοπομπή των Άγγλων στον Ατλαντικό.
Το Graf Spee και η πρώτη νίκη των Άγγλων
Παρόλα αυτά το πλοίο με την πιο σημαντική δράση στον Ατλαντικό για τους Γερμανούς ήταν το Graf Spee. Το μήκος των κανονιών του, του έδινε την δυνατότητα να πλήττει οποιοδήποτε πλοίο βρισκόταν μακριά του. Η ταχύτητα του του έδινα την δυνατότητα να ξεφεύγει από κάθε εχθρικό πλοίο. Το Graf Spee περιφερόταν τόσο στον νότιο Ατλαντικό όσο και στον Ινδικό ωκεανό, ήδη πριν από τον πόλεμο. Τρία Αγγλικά καταδρομικά κατόρθωσαν να προκαλέσουν μεγάλες ζημίες στο πλοίο και πέτυχαν να το αναχαιτίσουν στην νότια Αμερική. Είχε υποστεί τέτοιες ζημίες από την επίθεση που αναγκάστηκε να καταφύγει στη λιμάνι του Μοντεβιδέο της Ουρουγουάης. Οι Γερμανοί, μετά από λίγο βλέποντας τον βρετανικό στόλο να πλησιάζει, ενώ είχαν πάρει άδεια να αποπλεύσουν, προτίμησαν να το βυθίσουν από το να το παραδώσουν στον εχθρό. Αυτή θεωρείται και η πρώτη ξεκάθαρη νίκη των Άγγλων κατά των Ναζί.
Το πρόβλημα των μαγνητικών ναρκών και η αντιμετώπισή του
Από την αρχή του πολέμου οι Άγγλοι έχαναν συνεχώς πλοία από νάρκες που είχαν ποντίσει οι Γερμανοί. Αυτό που τους τρόμαζε περισσότερο είναι ότι τα πλοία ούτε καν έπεφταν πάνω τους, καθώς οι νάρκες ανατινάζονταν και μόνο που τα πλοία περνούσαν κοντά τους. Ευτυχώς για τους Άγγλους, στις 22 Νοεμβρίου 1939, η RAF εντόπισε γερμανικά αεροπλάνα να ποντίζουν νάρκες στις εκβολές του Τάμεση, τις οποίες απέσυραν και πήραν για μελέτη. Οι νάρκες αυτές ανατινάζονταν μέσω του μαγνητικού σήματος που εξέπεμπαν τα ίδια τα πλοία. Οι Άγγλοι έλυσαν το πρόβλημα τοποθετώντας ένα χάλκινο ηλεκτροφόρο καλώδιο γύρω από τα πλοία έτσι ώστε να εξουθενωθεί το σήμα. ο κίνδυνος των μαγνητικών ναρκών μειώθηκε σημαντικά.
Ο Ψευδοπόλεμος: Στασιμότητα και προετοιμασίες το χειμώνα του 1940
Μπαίνοντας στο 1940 ο πόλεμος βρισκόταν σε στάση. Οι δύο πλευρές δεν προχώρησαν σε περαιτέρω κλιμάκωση της σύγκρουσης, πέρα από περιπολίες, εκπαίδευσης και προσπάθειες να διατηρηθούν ασφαλείς και σε καλή κατάσταση λόγω της δυσκολίας του χειμώνα. Ο χειμώνας του 1940 έχει χαρακτηρισθεί διαχρονικά ιδιαίτερα ψυχρός, από τους πιο δύσκολους χειμώνες στην νεότερη ιστορία της Ευρώπης. Όλο αυτό το διάστημα του πολέμου είχε χαρακτηριστεί από τους συμμάχους ως “Ψευδοπόλεμος”. Μέχρι το τέλος του χειμώνα, οι Γερμανοί είχαν προλάβει να μεταφέρουν ολόκληρο το στράτευμα τους από την Πολωνία στα Βελγικά σύνορα. Παρόλα αυτά οι Γερμανοί δεν μπορούσαν να συγκριθούν με το μέγεθος του Γαλλικού στρατού που διέθετε 100 μεραρχίες κατά μήκος των Γάλλο-βελγικών συνόρων. Αυτή η ανισορροπία δυνάμεων ανάγκασε το αγγλικό εκστρατευτικό σώμα υπό την ηγεσία του διοικητή του John Vereker να υπακούει στις εντολές του Γάλλου στρατηγού Μορίς Γκαμελαίν, οι οποίες ήταν άκρως αμυντικές απέναντι στην Γερμανία. Οι Γάλλοι ήλπιζαν πως η Γραμμή Μαζινό, τα οχυρωματικά έργα κατά μήκος των γαλλογερμανικών συνόρων, που θεωρούταν εντελώς απροσπέλαστη θα λειτουργούσε αποτρεπτικά εναντίων των Γερμανών. Η αλήθεια βέβαια ήταν ακόμη πιο απογοητευτική, καθώς στην πραγματικότητα οι σύμμαχοι δεν ήξεραν καθόλου πως θα σταματήσουν την Γερμανία. Ήταν ακόμα εξουθενωμένοι από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, και στρατιωτικά ακόμη κολλημένοι στο δόγμα του. Έτσι απλά έσκαψαν χαρακώματα και συγκέντρωσαν τις δυνάμεις τους σε αυτά περιμένοντας να αναχαιτίσουν τους Γερμανούς. Είναι εντυπωσιακό πως κανένας από τους διοικητές τους δεν είχε υπολογίσει ή δεν περίμενε πως οι Γερμανοί, ίσως να είχαν διαφορετικά σχέδια από αυτούς ή ότι μπορεί οι επόμενες κινήσεις των Γερμανών μπορεί να γινόταν σε ένα εντελώς διαφορετικό στόχο.
Κατακλείδα: Ο Ψευδοπόλεμος και η προετοιμασία για τη νέα καταιγίδα
Στον Ψευδοπόλεμο υπήρξε μια περίοδος παράξενης ακινησίας, γεμάτης όμως από εξελίξεις που προμήνυαν την καταιγίδα που επρόκειτο να ακολουθήσει. Στον Ατλαντικό, ο αγώνας για τον έλεγχο των θαλάσσιων γραμμών ανεφοδιασμού είχε ήδη ξεκινήσει, δοκιμάζοντας τις αντοχές των Βρετανών και καταδεικνύοντας την ικανότητα των Γερμανών να πλήξουν καίρια τους συμμάχους. Στην ξηρά, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις περίμεναν, εγκλωβισμένες στο φάντασμα του προηγούμενου πολέμου και ανίκανες να κατανοήσουν ότι ο αντίπαλος ετοιμαζόταν να επιβάλει έναν εντελώς νέο τρόπο διεξαγωγής επιχειρήσεων.
Καθώς ο χειμώνας του 1940 άγγιζε το τέλος του, οι ισορροπίες της Ευρώπης έμοιαζαν εύθραυστες, και η σύγκρουση που θα αναδιαμόρφωνε τον χάρτη της ηπείρου δεν είχε ακόμη πραγματικά αρχίσει. Όμως πριν από τη γερμανική επίθεση στη Δύση, ένα διαφορετικό μέτωπο, χιλιάδες χιλιόμετρα βορειότερα, είχε ήδη πάρει φωτιά: η Σοβιετική Ένωση και η μικρή Φινλανδία βρίσκονταν στα πρόθυρα ενός πολέμου που θα εξέπληττε ολόκληρο τον κόσμο.
Στο επόμενο μέρος της σειράς, εξετάζουμε τον Χειμερινό Πόλεμο του 1939 μια σύγκρουση που, παρά το περιορισμένο της μέγεθος, αποκάλυψε κρίσιμες αδυναμίες της Σοβιετικής Ένωσης και κατέδειξε ότι ακόμη και μια μικρή χώρα, όταν διαθέτει σχέδιο, αποφασιστικότητα και γνώση του εδάφους, μπορεί να αντισταθεί σε έναν γίγαντα.
