Εισαγωγή
Το άρθρο εγκαινιάζει μια σειρά αφιερωμάτων. Αφορμή είναι η συμπλήρωση ογδόντα ετών από τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1945–2025) και η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου. Στόχος είναι να δείξει πώς η αδράνεια και ο κατευνασμός των ευρωπαϊκών δυνάμεων οδήγησαν στη μεγαλύτερη καταστροφή της παγκόσμιας ιστορίας. Από την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία το 1933 έως την εισβολή στην Πολωνία το 1939. Η Ευρώπη οδηγούνταν σιγά σιγά σε έναν πόλεμο που όλοι φοβούνταν, αλλά κανείς δεν απέτρεψε.
Τα πρώτα βήματα της Καγκελαρίας του Χίτλερ
Από τη στιγμή που ο Αδόλφος Χίτλερ ανέλαβε την Καγκελαρία της Γερμανίας στις 30 Ιανουαρίου 1933, άρχισε να εφαρμόζει τις στρατηγικές του επιδιώξεις. Λίγες ημέρες αργότερα, στις 3 Φεβρουαρίου, ενημέρωσε τους στρατηγούς του για τον τελικό του στόχο: την κατάκτηση εδαφών στην Ανατολική Ευρώπη και την εκγερμάνισή τους. Διέταξε να ξεκινήσουν άμεσα οι προετοιμασίες για επέκταση. Παρά τη Συνθήκη των Βερσαλλιών, που απαγόρευε τα άρματα μάχης, η Γερμανία βρήκε τρόπο να δράσει. Μια μυστική συμφωνία με τη Σοβιετική Ένωση το 1923 επέτρεψε την ανάπτυξη τεθωρακισμένων. Εκεί δοκιμάστηκαν νέες τακτικές μηχανοκίνητου πολέμου.
Νέοι, δραστήριοι Γερμανοί αξιωματικοί, όπως ο Heinz Guderian, μελέτησαν τις θεωρίες Βρετανών στρατηγών και διανοητών, όπως ο Basil Liddell Hart και ο συνταγματάρχης John Fuller. Παρακολούθησαν ακόμη και ασκήσεις που είχαν διεξαχθεί από τους Βρετανούς τη δεκαετία του 1920 στην πεδιάδα του Σάλτσμπουργκ. Από αυτές άντλησαν την ιδέα ταχυκίνητων μονάδων που συνδυάζουν άρμα μάχης, πυροβολικό και πεζικό, ικανών να διεισδύουν γρήγορα και σε βάθος σε εχθρικό έδαφος. Ο Φύρερ αγκάλιασε με ενθουσιασμό αυτές τις ιδέες, σχεδιάζοντας έναν στρατό που θα περιλάμβανε τρεις μεραρχίες Panzer.
Η νέα πολεμική αεροπορία, η Luftwaffe, υπό τον πιλότο-άσο Hermann Göring, είχε ήδη δημιουργήσει τις βάσεις για ανάπτυξη. Κατά την περίοδο που ήταν απαγορευμένη, η Γερμανία διατήρησε τις δεξιότητες στον σχεδιασμό, κατασκευάζοντας αεροσκάφη για πολιτική χρήση. Οι αερολέσχες παρείχαν έτοιμους και εκπαιδευμένους πιλότους. Τον Μάρτιο του 1935, ο Χίτλερ αποκάλυψε τη Luftwaffe και ανακοίνωσε την επέκταση του στρατού σε 300.000 άντρες, επαναφέροντας την υποχρεωτική θητεία. Η Βρετανία και η Γαλλία εξέφρασαν διστακτικές διαμαρτυρίες για την παραβίαση της Συνθήκης των Βερσαλλιών, αλλά σύντομα άρχισαν αργά να επανεξοπλίζονται.
Όταν ο Χίτλερ προσάρτησε την Αυστρία
Μέχρι αυτό το σημείο, ο Φύρερ είχε εμφανιστεί ως σχετικά μετριοπαθής στις επιδιώξεις του. Είχε ανακτήσει μόνο εδάφη εντός της Γερμανίας, όπως η Ρηνανία και το Σάαρλαντ. Τώρα, όμως, έθετε σε εφαρμογή ένα φιλόδοξο σχέδιο για την πατρίδα του, την Αυστρία. Το 1934, αυστριακοί Ναζί είχαν επιχειρήσει να αναλάβουν την εξουσία και να ενσωματώσουν την Αυστρία στη Γερμανία. Οι αυστριακοί μιλούσαν γερμανικά, αν και η Αυστρία δεν είχε ποτέ αποτελέσει τμήμα της Γερμανίας.
Τον Φεβρουάριο του 1938, μια ακόμη ναζιστική συνωμοσία αποκαλύφθηκε. Ο αυστριακός Καγκελάριος, Kurt Schuschnigg, εξέφρασε διαμαρτυρία προς τον Φύρερ . Έτσι, ο Φύρερ απάντησε απαιτώντας από την Αυστρία να σταματήσει την καταπίεση των αυστριακών Ναζί και να προχωρήσει σε ένωση με τη Γερμανία. Ως απάντηση, ο Schuschnigg ανακοίνωσε τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος, καλώντας τους Αυστριακούς να αποφασίσουν για την ανεξαρτησία τους.
Ωστόσο, στις 12 Μαρτίου 1938, παραμονή του δημοψηφίσματος, ο Φύρερ, φοβούμενος αρνητικό αποτέλεσμα, έστειλε γερμανικά στρατεύματα στην Αυστρία. Η αιφνιδιαστική κίνηση, σε συνδυασμό με τη θερμή υποδοχή των υποστηρικτών των Ναζί, οδήγησε σε μια εντελώς αναίμακτη κατάληψη. Μέσα σε λίγες ώρες, ο Χίτλερ ανακοίνωσε την προσάρτηση της Αυστρίας στο Τρίτο Ράιχ. Ένα ανεξάρτητο κράτος ενσωματώθηκε για πρώτη φορά σε μια μεγαλύτερη Γερμανία. Για ακόμη μια φορά, οι δυτικές δημοκρατίες αρκέστηκαν σε επιφυλακτικές αντιδράσεις και κανείς δεν έθεσε φραγμό στις επιθετικές ενέργειες του Χίτλερ.
Η επίθεση του Χίτλερ στην Τσεχοσλοβακία
Το καλοκαίρι του 1938, ο Χίτλερ έστρεψε το βλέμμα του στο επόμενο θύμα του: την Τσεχοσλοβακία. Στα βορειοδυτικά της χώρας βρισκόταν η Σουδητία, περιοχή όπου ζούσε μια πολυάριθμη γερμανική μειονότητα. Οι Σουδήτες Γερμανοί, απόγονοι της παλιάς Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, είχαν αποκοπεί από αυτήν μετά την ίδρυση της Τσεχοσλοβακίας το 1919 μια εθνική πληγή που έκτοτε αποτελούσε ωρολογιακή βόμβα, προϊόν της Συνθήκης των Βερσαλλιών.
Ο Χίτλερ εκμεταλλεύτηκε την ένταση, ενθαρρύνοντας τα αιτήματα των Σουδητών για αυτονομία και απειλώντας την Πράγα με εισβολή, εάν δεν ικανοποιούνταν οι απαιτήσεις τους. Η τσεχοσλοβακική κυβέρνηση, ωστόσο, δεν υποχώρησε: διέταξε γενική επιστράτευση και προετοιμάστηκε για αντίσταση. Ο στρατός της, πολυάριθμος και καλά εξοπλισμένος, διέθετε ισχυρές οχυρώσεις στα σύνορα με τη Γερμανία, γεγονός που ανάγκασε τον Χίτλερ να αναδιπλωθεί προσωρινά.
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη παρακολουθούσε με αγωνία. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Νέβιλ Τσάμπερλεϊν, επιθυμώντας να αποφύγει έναν νέο πόλεμο, ανέλαβε πρωτοβουλία διαμεσολάβησης. Συναντήθηκε δύο φορές με τον Χίτλερ, ο οποίος τον διαβεβαίωσε ότι, εφόσον του επιτρεπόταν η προσάρτηση της Σουδητίας, δεν θα διεκδικούσε άλλα εδάφη.
Στις 29 Σεπτεμβρίου 1938, στο Μόναχο, υπογράφηκε συμφωνία μεταξύ Γερμανίας, Βρετανίας, Γαλλίας και Ιταλίας, με τον Μουσολίνι να παίζει τον ρόλο του μεσολαβητή. Η Σουδητία παραχωρήθηκε στη Γερμανία, με αντάλλαγμα την υπόσχεση του Χίτλερ πως η Ευρώπη θα γνώριζε «ειρήνη στην εποχή μας».
Ο Τσάμπερλεϊν επέστρεψε θριαμβευτικά στο Λονδίνο, κρατώντας το χαρτί της συμφωνίας ως σύμβολο ειρήνης. Λίγες ημέρες αργότερα, την 1η Οκτωβρίου, τα γερμανικά στρατεύματα εισήλθαν στη Σουδητία, καταλαμβάνοντας τα τσεχικά μεθοριακά οχυρά χωρίς αντίσταση.
Η προετοιμασία της εισβολής του Χίτλερ στην Πολωνία
Ο Χίτλερ στράφηκε στη συνέχεια στον επόμενο στρατηγικό του στόχο, την Πολωνία. Και πάλι, επικαλέστηκε ως πρόφαση την ύπαρξη μιας γερμανικής μειονότητας που είχε αποκοπεί λόγω της Συνθήκης των Βερσαλλιών. Απαίτησε την επιστροφή της πόλης λιμένα Danzig στη Γερμανία, με σκοπό να διασυνδεθεί η Ανατολική Πρωσία με την υπόλοιπη χώρα. Οι Πολωνοί αρνήθηκαν, και ο Χίτλερ διστακτικά αναγκάστηκε να περιμένει. Δεν ήταν ακόμη προετοιμασμένος για έναν πόλεμο σε πολλαπλά μέτωπα, ενώ εξακολουθούσε να διατηρεί ανοιχτές υποθέσεις με την Τσεχοσλοβακία.
Τον Μάρτιο του 1939, το ανατολικό τμήμα της Τσεχοσλοβακίας, η Σλοβακία, που είχε διαφορετική εθνοτική σύνθεση από την Τσεχία, ζήτησε τη συνδρομή του Χίτλερ για να αποκτήσει μεγαλύτερη αυτονομία. Ο Φύρερ προσκάλεσε τον Τσεχοσλοβάκο Πρωθυπουργό Emil Hácha στο Βερολίνο και τον ανάγκασε να θέσει τη χώρα υπό γερμανική προστασία. Γερμανικά στρατεύματα προχώρησαν στην υπόλοιπη Τσεχοσλοβακία χωρίς να συναντήσουν ουσιαστική αντίσταση. Το μεγαλύτερο μέρος της χώρας ενσωματώθηκε στο Ράιχ, ενώ η Σλοβακία ανακηρύχθηκε προτεκτοράτο. Για πρώτη φορά, ο Χίτλερ κατέλαβε περιοχές μη γερμανόφωνες. Και πάλι, η αντίδραση της Βρετανίας και της Γαλλίας περιορίστηκε σε αδύναμες διαμαρτυρίες, και κανείς δεν έθεσε εμπόδιο στις ενέργειές του.
Στα τέλη Μαρτίου, ο Χίτλερ επανάφερε το αίτημά του για την παράδοση του Danzig από την Πολωνία. Αυτή τη φορά, η Γαλλία και η Βρετανία αντέδρασαν με αυστηρή προειδοποίηση, δηλώνοντας ότι θα κηρύξουν πόλεμο σε περίπτωση γερμανικής επίθεσης. Παρά αυτό, ο Χίτλερ παρέμενε βέβαιος ότι οι δυτικές δυνάμεις, όπως είχε συμβεί με την Αυστρία και την Τσεχοσλοβακία, θα απέφευγαν τη στρατιωτική αντιπαράθεση, θεωρώντας τις ανίσχυρες και διστακτικές.
Σύμφωνο Μολότοφ – Ρίμπεντροπ
Στη Σοβιετική Ένωση, η ανησυχία του Στάλιν για την αυξανόμενη επιθετικότητα της Γερμανίας μεγάλωνε συνεχώς. Τον Απρίλιο, πρότεινε τη δημιουργία συμμαχίας με τη Βρετανία και τη Γαλλία, αλλά οι διαπραγματεύσεις δεν κατέληξαν σε αποτέλεσμα. Απογοητευμένος, ο Στάλιν κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν υπήρχε άλλη επιλογή για να αντιμετωπιστεί η γερμανική απειλή. Στις 23 Αυγούστου, η Σοβιετική Ένωση και η Γερμανία δύο δυνάμεις που θεωρούνταν θανάσιμοι αντίπαλοι υπέγραψαν ένα Σύμφωνο Μη Επίθεσης. Το μυστικό τμήμα του συμφώνου προέβλεπε τον διαμοιρασμό της Πολωνίας μεταξύ των δύο χωρών. Ο Στάλιν θα μπορούσε επίσης να καταλάβει τις χώρες της Βαλτικής: Εσθονία, Λετονία και Λιθουανία. Απαλλαγμένος πλέον από τον κίνδυνο μιας σοβιετικής επέμβασης, ο Φύρερ διέταξε τις γερμανικές ένοπλες δυνάμεις να προετοιμαστούν για εισβολή.
Η εισβολή στην Πολωνία
Το βράδυ της 31ης Αυγούστου, η γερμανική Wehrmacht ολοκλήρωνε τις προετοιμασίες της για την επικείμενη επίθεση. Ο Φύρερ είχε λάβει την απόφαση που θα οδηγούσε ολόκληρο τον κόσμο σε πόλεμο. Το απόγευμα της ίδιας μέρας, οι γερμανικές δυνάμεις πραγματοποίησαν τις τελευταίες κινήσεις πριν από την εισβολή στην Πολωνία: τα πληρώματα των αεροπλάνων εξετάζαν τους στόχους, ενώ τα Panzer τοποθετούνταν στις προκαθορισμένες θέσεις επίθεσης. Τις πρώτες ώρες της 1ης Σεπτεμβρίου, γερμανικά στρατεύματα, μεταμφιεσμένα με πολωνικές στολές, επιτέθηκαν σε έναν γερμανικό σταθμό κατά μήκος των συνόρων, αφήνοντας πίσω τους λίγους νεκρούς. Ο Φύρερ χρησιμοποίησε αυτό το περιστατικό για να δικαιολογήσει την επικείμενη επίθεσή του. Στις 8 το πρωί, πριν κηρυχθεί επίσημα πόλεμος, οι Γερμανοί παραβίασαν τα πολωνικά σύνορα και οι μηχανοκίνητες μονάδες προχώρησαν στο εσωτερικό της χώρας. Δύο ημέρες αργότερα, στις 3 Σεπτεμβρίου, η Βρετανία και η Γαλλία κήρυξαν πόλεμο, τηρώντας τη δέσμευσή τους να υποστηρίξουν την Πολωνία. Ωστόσο, οι Πολωνοί βρίσκονταν ήδη σε εξαιρετικά δύσκολη θέση.
Blitzkrieg
Οι Πολωνοί δεν αντιμετώπιζαν μόνο αριθμητική υστέρηση, αλλά ήρθαν αντιμέτωποι με ένα εντελώς νέο είδος πολεμικών επιχειρήσεων: τον κεραυνοβόλο πόλεμο (Blitzkrieg). Το 1939, ο γερμανικός στρατός αριθμούσε περίπου 1,5 εκατομμύριο άνδρες, με την αιχμή του να είναι τα Panzer: έξι μεραρχίες τεθωρακισμένων και τέσσερις μεραρχίες ελαφρών αρμάτων για αναγνώριση, συνολικά 2.400 τεθωρακισμένα. Σκοπός τους ήταν να διασπάσουν τις αμυντικές γραμμές του αντιπάλου και να διεισδύσουν βαθιά στο εχθρικό έδαφος, διακόπτοντας την επικοινωνία και προκαλώντας χάος, αφήνοντας το πεζικό να ακολουθήσει και να αντιμετωπίσει τα εναπομείναντα οχυρά. Η Luftwaffe, η νέα γερμανική αεροπορική δύναμη, είχε επίσης σχεδιαστεί για Blitzkrieg και διέθετε 2.500 αεροσκάφη κατά των Πολωνών. Το πιο γνωστό από αυτά ήταν το βομβαρδιστικό κάθετης εφόρμησης Junkers Ju-87 stuka, λειτουργώντας ως «ιπτάμενο πυροβολικό» που πραγματοποιούσε ακριβείς επιθέσεις για να υποστηρίξει τις ταχύτατα κινούμενες επίγειες μονάδες. Οι Πολωνοί διέθεταν μόλις 600 αεροσκάφη, τα περισσότερα παρωχημένα και λιγότερο τεχνολογικά προηγμένα. Στην ξηρά, ο στρατός τους αριθμούσε 500.000 άνδρες, με 800 άρματα μάχης και ακόμη 11 ταξιαρχίες ιππικού, οπλισμένες με δόρατα και άλογα, αντιμέτωπες με τεθωρακισμένα.
Η υπεροχή του γερμανικού στρατού
Το πλεονέκτημα των Γερμανών δεν βασιζόταν μόνο στην αριθμητική υπεροχή. Τα Panzer II χρησιμοποιήθηκαν με καινοτόμο τρόπο, ως ανεξάρτητες μονάδες με ισχυρό οπλισμό, ενώ τα πολωνικά τεθωρακισμένα διασκορπίστηκαν για να καλύψουν το πεζικό. Η κατάσταση επιδεινώθηκε μετά την κατάκτηση της Τσεχοσλοβακίας: τα δυτικά τμήματα της Πολωνίας, συμπεριλαμβανομένης της Βαρσοβίας, περικυκλώθηκαν πλέον από τρεις πλευρές με γερμανικά εδάφη. Αυτό το στρατηγικό πλεονέκτημα ήταν κρίσιμο για τα μεγαλόπνοα σχέδια των γερμανικών δυνάμεων. Οι αρχικές επιθέσεις των Panzer στόχευαν στο άνοιγμα ρήγματος στις πολωνικές γραμμές. Ωστόσο, την έκβαση της σύγκρουσης θα καθόριζαν συντονισμένες κινήσεις που σχεδιάστηκαν για να περικυκλώσουν και να συντρίψουν τον αντίπαλο.
Αυτές οι επιχειρήσεις ανατέθηκαν στην Ομάδα Στρατιών του Βορρά υπό τον Fedor von Bock, που εξαπέλυσε δύο κύριες επιθέσεις από τη βορειοανατολική Γερμανία και την Ανατολική Πρωσία. Παράλληλα, η Ομάδα Στρατιών του Νότου, υπό τον Gerd von Rundstedt, εκκίνησε δύο επιθέσεις από τη Σιλεσία και τη Σλοβακία, με στόχο να κλείσουν οι κύριοι πόλοι αντίστασης κοντά στη Βαρσοβία και στο Brest-Litovsk.
Στις πρώτες ημέρες, οι γερμανικές δυνάμεις κινούνταν με μεγάλη επιτυχία. Η πολωνική αεροπορία εξουδετερώθηκε σχεδόν αμέσως, αφήνοντας τον εναέριο χώρο στους Γερμανούς. Τα πάντζερ διείσδυσαν γρήγορα βαθιά στο πολωνικό έδαφος, ενώ τα stuka και τα μεσαία βομβαρδιστικά απέδειξαν την αποτελεσματικότητά τους, υποστηρίζοντας τις χερσαίες επιθέσεις. Οι πολωνικές δυνάμεις, αν και προσπάθησαν να αντισταθούν, διασκορπίστηκαν σε μικρούς θύλακες και κατέληξαν σε αιχμαλωσία μεγάλου αριθμού στρατιωτών. Οι μονάδες ιππικού, με αυταπάρνηση, επιχείρησαν να σταματήσουν τα γερμανικά τεθωρακισμένα, αλλά η ταχύτητα και οι ελιγμοί των Panzer τους καθιστούσαν αδύνατο να επιτύχουν κάτι ουσιαστικό, με αποτέλεσμα να απωθηθούν εύκολα. Στις 8 Σεπτεμβρίου, οι εσωτερικές γερμανικές στρατιές είχαν ενωθεί και τα γερμανικά στρατεύματα προωθούνταν ήδη προς τα περίχωρα της Βαρσοβίας. Στις 17 Σεπτεμβρίου, οι εξωτερικές στρατιές συναντήθηκαν στο Μπρεστ-Λιτόφσκ, ολοκληρώνοντας την περισυλλογή της περιοχής.
Η Ρωσική εισβολή στην Πολωνία
Την ίδια μέρα, οι σοβιετικές δυνάμεις εισήλθαν στα ανατολικά σύνορα της Πολωνίας, αξιοποιώντας τη συμφωνία μη επίθεσης που είχαν υπογράψει ο Χίτλερ και ο Στάλιν. Ο πολωνικός στρατός διασκορπίστηκε σε άτακτη υποχώρηση, ενώ η κυβέρνηση κατέφυγε στο εξωτερικό. Παρά τη σύγχυση, η Βαρσοβία συνέχισε να αντιστέκεται σθεναρά. Οι υπερασπιστές της αρνήθηκαν να παραδοθούν. Έτσι όλο το πλήγμα της Luftwaffe και του πυροβολικού να κατευθυνθεί προς την πόλη. Ο Φύρερ , σε πλήρη παρακολούθηση της κατάστασης, επέβλεπε στενά την εκστρατευτική του δύναμη. Στις 27 Σεπτεμβρίου, η Βαρσοβία υποχρεώθηκε να παραδοθεί. Την επόμενη ημέρα, οι νικητές, Γερμανία και Σοβιετική Ένωση, προχώρησαν στον διαμελισμό της Πολωνίας σύμφωνα με τους όρους της συμφωνίας. Η Σοβιετική Ένωση προσάρτησε το μεγαλύτερο μέρος του ανατολικού τμήματος της χώρας.
Τα αποτελέσματα της εισβολής
Η Γερμανία κατέλαβε το υπόλοιπο έδαφος της Πολωνίας. Στην συνέχεια και τα δύο καθεστώτα άρχισαν να εξαλείφουν οποιονδήποτε θεωρούνταν εν δυνάμει απειλή για το μέλλον. Πολλοί συνελήφθησαν ή εκτελέστηκαν, δίνοντας ένα πρώτο δείγμα της βίαιης μεταχείρισης που θα υπέφεραν οι λαοί της ανατολικής Ευρώπης. Οι Ναζί τους θεωρούσαν κατώτερους. Ειδικές μονάδες των SS ανέλαβαν τη συγκέντρωση των Εβραίων. Πολλοί από αυτούς εξαναγκάστηκαν να ζήσουν σε γκέτο στις μεγάλες πόλεις υπό άθλιες συνθήκες, ενώ άλλοι εκτελέστηκαν επιτόπου. Παρά τις απώλειες, ο πολωνικός στρατός δεν είχε διαλυθεί πλήρως. Πάνω από 50.000 στρατιώτες κατάφεραν να διαφύγουν και να συγκεντρωθούν στη Γαλλία. Εκεί είχε σχηματιστεί μια προσωρινή κυβέρνηση υπό τον στρατηγό Βλάντισλαβ Σικόρσκι. Από εκεί, οι Πολωνοί συνέχισαν να μάχονται με γενναιότητα για την απελευθέρωση της χώρας τους.
Στο επόμενο μέρος της σειράς, θα εξετάσουμε πώς η Γερμανική εισβολή στη Γαλλία το 1940 σφράγισε οριστικά την ήπειρο. Θα δούμε πώς ο κεραυνοβόλος πόλεμος, που δοκιμάστηκε με επιτυχία στην Πολωνία, αποδείχθηκε συντριπτικός στην καρδιά της Δυτικής Ευρώπης. Πώς οι συμμαχικές δυνάμεις, παρά τις δράσεις τους, δεν κατάφεραν να αποτρέψουν τον Φύρερ.
Διαβάστε το προηγούμενο μου άρθρο εδώ: https://polis360.gr/%ce%bf%ce%b7%ce%b5-%ce%b7-%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%81%ce%af%ce%b1-%cf%84%ce%bf%cf%85-%ce%bc%ce%b5%ce%b3%ce%b1%ce%bb%cf%8d%cf%84%ce%b5%cf%81%ce%bf%cf%85-%ce%bf%cf%81%ce%b3%ce%b1%ce%bd%ce%b9%cf%83/
