Το Δίκαιο Απέναντι στην Απειλή

Δίκαιο της Θάλασσας: Ιστορική Αναδρομή, Hugo Grotius

Η ανάγκη για νομοθετική δράση στο πεδίο των θαλάσσιων δραστηριοτήτων εκφράστηκε έκδηλα ήδη από τον 17ο αιώνα. Ο Hugo Grotius, Ολλανδός ουμανιστής, νομικός, διπλωμάτης θεωρείται ως ο πατέρας του Διεθνούς Δικαίου ακόμα και 4 αιώνες αργότερα. Το έργο του Mare Liberum [Ελεύθερη Θάλασσα] αποτελεί την βάση στην οποία του έχει αποδοθεί ο τίτλος αυτός.

Mare Liberum

Hugo Grotius, πατέρας Διεθνές Δίκαιο και Δίκαιο της Θάλασσας — Hugo Grotius

Στο βιβλίο Mare Liberum, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1609 εμφανίζεται για πρώτη φορά η ιδέα ότι η θάλασσα ανήκει σε όλους και η χρήση της για εμπορικούς σκοπούς πρέπει να είναι ελεύθερη. Σύμφωνα με τον Ολλανδό συγγραφέα του βιβλίου, η θάλασσα έχει μεγαλύτερη ομοιότητα με τον αέρα και όχι με την ξηρά, κάτι που διακιολογεί το “ελεύθερο” καθεστώς της. Η κεντρική ιδέα του βιβλίου συνοψίζεται στην απεραντοσύνη της θάλασσας, η οποία κρίνεται και ως ο λόγος για τον οποίο ο Grotius θεώρησε πως η θάλασσα δεν μπορεί να ανήκει σε κανέναν αποκλειστικά. Τελικώς, η ιδέα του Hugo Grotius είναι αυτή που κυριάρχησε στην εποχή λόγω της ανάγκησης των ναυτικών δυνάμεων για ανεμπόδιστη πρόσβαση στις θάλασσες.

Δίκαιο της Θάλασσας: United Nations Convention on the Law of the Sea [UNCLOS]

Η Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας υπεγράφη το 1982 στο Montego Bay με σκοπό να περιορίσει και να κωδικοποιήσει το έως τότε αποδεκτό καθεστώς της “ελευθερίας των θαλασσών” και τέθηκε σε ισχύ το 1994. Αποτελεί το πλέον βασικό νομικό κείμενο που ορίζει δεσμευτικά τις δραστηριότητες στην θάλασσα και σε αυτό έχουν προσχωρήσει 168 χώρες του πλανήτη.

Η θάλασσα είναι χώρος δραστηριοτήτων, πόρων και συμφερόντων. Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας βάζει κανόνες στις δρασητριότητες που διεξάγονται στη θάλασσα. Καθορίζει τι επιτρέπεται σε κάθε ζώνη: Αιγιαλίτιδα Ζώνη, Συνορεύουσα Ζώνη, Υφαλοκρηπίδα, Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη. Κάθε όρος ανοίγει δρόμους για δικαιώματα και υποχρεώσεις. Η Σύμβαση λοιπόν [UNCLOS] αποτελεί το θεμέλιο των ισορροπιών ανάμεσα στα κράτη, σε έναν κόσμο όπου η ισχύς και ο ανταγωνισμός διαδραματίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο.

Κεντρικό σημείο της UNCLOS αποτελεί η Αιγιαλίτιδα Ζώνη [χωρικά ύδατα]. Το Άρθρο 3 της Σύμβασης ορίζει πως κάθε κράτος έχει δικαίωμα να καθορίσει το εύρος των χωρικών του υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια. Η ζώνη αυτή αποτελεί στην ουσία προέκταση του εδάφους και το εκάστοτε κράτος έχει τα ανάλογα δικαιώματα στα 12 αυτά ναυτικά μίλια.

Χωρικά ύδατα/Αιγιαλίτιδα Ζώνη

Τα χωρικά ύδατα αποτελούν μια από τις σημαντικότερες θαλάσσιες ζώνες ενός κράτους. Σύμφωνα με το Άρθρο 3 της UNCLOS κάθε κράτος έχει το δικαίωμα να καθορίσει το εύρος των χωρικών του υδάτων έως τα 12 ναυτικά μίλια από τις γραμμές βάσης του. Όταν μιλάμε λοιπόν για την αιγιαλίτιδα ζώνη δεν αναφερόμαστε σε κάτι θεωρητικό, αλλά στα πραγματικά όρια της κυριαρχίας των κρατών.

Η έννοια των χωρικών υδάτων, όπως κατοχυρώνεται στην UNCLOS δεν παραμένει απλώς ένα θεωρητικό νομικό εργαλέιο. Στην πράξη, ο τρόπος με τον οποίο το κάθε κράτος επιλέγει να ασκήσει το δικαίωμα καθορισμού του εύρους των χωρικών υδάτων του επηρεάζεται από τη γεωγραφία, τις διεθνείς σχέσεις αλλά και τις ισορροπίες ισχύος στην περιοχή. Στην περίπτωση της Ελλάδας το ζήτημα αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς συνδέεται άμεσα με τη γεωπολιτική πραγματικότητα του Αιγαίου και της Ανατολικής Μεσογείου.

Το θαλάσσιο καθεστώς στην Ελλάδα σήμερα

Η Ελλάδα ως συμβαλλόμενο μέρος στην UNCLOS έχει το δικαίωμα να ορίζει τα χωρικά της ύδατα έως τα 12 ναυτικά μίλια.

Ωστόσο, σήμερα η Ελλάδα διατηρεί τα χωρικά ύδατά της στα 6 μίλια και μαζί με την Αλβανία, το Μαυροβούνιο και το Κουβέιτ δεν έχει κηρύξει ζώνες δικαιοδοσίας πέρα από τα χωρικά ύδατα. Ο καθορισμός των χωρικών υδάτων στα 12 ν.μ. είναι μια κίνηση στην οποία έχουν προβεί τα περισσότερα κράτη. Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας δεν προβλέπει την παραχώρηση “ειδικών θαλάσσιων διαδρόμων” ή την εξαίρεση από το δικαίωμα των 12 ναυτικών μιλίων.

Εξετάζοντας τη σημερινή κατάσταση διαπιστώνουμε πως το καθεστώς των χωρικών υδάτων της Ελλάδας δεν είναι ενιαίο παντού. Συγκεκριμένα, στο Αιγαίο το εύρος της Αιγιαλίτιδας Ζώνης παραμένει στα 6 ν.μ. . Από το 2021 όμως η Ελλάδα έχει προχωρήσει σε ένα σημαντικό βήμα: επέκτεινε τα χωρικά της ύδατα στα 12 ν.μ. στο Ιόνιο Πέλαγος, ως το Ακρωτήρι Ταίναρο. Η απόφαση αυτή ελήφθη στα πλαίσια νομοθετικής διαδικασίας και έχει ως βάση τα δικαιώματα που έχουν οριστεί με την Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας.

Ελληνοτουρκική σύγκρουση

Το ζήτημα των χωρικών υδάτων δεν αποτελεί απλώς ένα τμήμα του Δικάιου της Θάλασσας και μια νομική έννοια. Αποτελεί το κεντρικό σημείο της αντιπαράθεσης μεταξύ της Ελλάδας και της Τουρκίας στην περιοχή του Αιγαίου.

Η σύγκρουση έγκειται στις διαφορετικές αντιλήψεις του Δικαίου της Θάλασσας από τα δύο κράτη: Ελλάδα και Τουρκία. Η ελληνική πλευρά θεωρεί την επέκταση των χωρικών της υδάτων ως κατοχυρωμένο νομικά δικαίωμα του κάθε κράτους από την UNCLOS. Εν αντιθέσει, η Τουρκία αντιμετωπίζει την ελληνική προσέγγιση ως κάτι που θα επηρέαζε σημαντικά την ισορροπία της ναυσιπλοΐας και της στρατηγικής στο Αιγαίο.

Χάρτης χωρικών υδάτων της Ελλάδας και της Τουρκίας για τα 6 και τα 12 ναυτικά μίλια στην περιοχή του Αιγαίου — Χάρτης χωρικών υδάτων Ελλάδας και Τουρκίας στο Αιγαίο στα 6 και στα 12 ναυτικά μίλια
[Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ]

Έτσι σταδιακά, ένα κατεξοχήν νομικό ζήτημα άρχισε να λαμβάνει τις διαστάσεις ενός πολιτικού και γεωπολιτικού ζητήματος οδηγώντας σε μία από τις πιο χαρακτηριστικές και πιεστικές αντιπαραθέσεις μεταξύ των δύο χωρών.

Casus Belli

Στο σημείο αυτό η αντιπαράθεση ξεπερνάει τα όρια των διαφορετικών ερμηνειών και περνάει σε μια φάση κρίσης και πίεσης. Χαρακτηριστική είναι η απόφαση της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης της Τουρκίας [Grand National Assembly of Turkey] που ορίζει πως ενδεχόμενη επέκταση της αιγιαλίτιδας ζώνης [12ν.μ.] των ελληνικών νησιών θα συνιστούσε αιτία πολέμου [casus belli]. Συνεπώς, από εκείνο το σημείο το ζήτημα αυτό αρχίζει να βρίσκεται στο προσκήνιο των ζητημάτων ασφαλείας και διεθνούς δικαίου ως μια ενδεχόμενη αναταρραχή στην ισορροπία στη Μεσόγειο.

Δεν πρόκειται για επίσημη κατάσταση πολέμου, ούτε για μια τυπική νομική πράξη Διεθνούς Δικαίου. Πρόκειται για μια διαρκή πολιτική προειδοποίηση ότι η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων θα προκαλέσει την αντίδραση της τουρκικής μεριάς ως πολεμική κίνηση. Το casus belli είναι ένα σαφές μήνυμα πρός τον αποδέκτη του, την Ελλάδα και με σαφή στόχο να επηρεάσει τις επόμενες κινήσεις της χώρας. Το παράδοξο βρίσκεται ακριβώς εδώ: Ένα νομικώς κατοχυρωμένο δικαίωμα των κρατών, το οποίο έχουν αξιοποιήσει σχεδόν όλα τα κράτη του πλανήτη αποτελεί ταυτόχρονα για την Ελλάδα αιτία πολέμου και αντιμετωπίζεται σαν πρόκληση που πρέπει να αποτραπεί. Έτσι, το θέμα αυτό διατηρείται διαρκώς στο επίκεντρο των ελληνο-τουρκικών σχέσεων.

Υπό το Διεθνές Δίκαιο

Το casus belli αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό και συνάμα προβληματικό στοιχείο της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης. Με τον όρο casus belli νοείται η θέση της Τουρκίας ότι επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων θα θεωρηθεί λόγος πολέμου. Το ζήτημα των 12 ναυτικών μιλίων της Ελλάδας εντάσσεται σε ένα ευρύτερο περιβάλλον έντασης. Το casus belli παραμένει σαν ένα γκρίζο νέφος που σκιάζει κάθε προσπάθεια εξομάλυνσης. Την ίδια στιγμή οι σχέσεις των δύο χωρών φαίνεται να κινούνται σε μια κατάσταση αδράνειας: ούτε αποκλιμάκωση ούτε ανοιχτή σύγκρουση.

Από τη σκοπιά του Διεθνούς Δικαίου, το πρόβλημα είναι η νομιμότητα του casus belli. Το διεθνές σύστημα στηρίζεται σύμφωνα με τον Καταστατικό Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών σε μία βασική αρχή. Συγκεκριμένα, στην αρχή ότι τα κράτη οφείλουν να απέχουν από τη χρήση βίας στις μεταξύ τους σχέσεις. Παράλληλα, το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει σαφώς το δικαίωμα της επέκτασης της αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 ναυτικά μίλια χωρίς εξαιρέσεις.

Εάν η απειλή πολέμου μπορεί να λειτουργήσει ως μηχανισμός αποτροπής εφαρμογής ενός κανόνα του Διεθνούς Δικαίου, τότε το νομικό πλαίσιο αποδυναμώνεται συλλήβδην.

Συνεπώς, το υψίστης σημασίας ερώτημα που αιωρείται εξαιτίας της ανωτέρω κατάστασης είναι: Είναι αυτό ένα προηγούμενο στην αθέτηση των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου και στην ερμηνεία του σύμφωνα με τα εκάστοτε κρατικά συμφέροντα;