Στις αρχές του 20ου αιώνα στις Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής (ΗΠΑ) παρατηρούνται δύο κατευθυντήριες γραμμές εκ διαμέτρου αντίθετες στον τρόπο άσκησης της διεθνούς πολιτικής: πρόκειται για τις πολιτικές θέσεις των δύο πρώην προέδρων των ΗΠΑ, Θίοντορ Ρούσβελτ (1901-1909) και Γούντροου Ουίλσον (1913-1921). Και οι δύο άνδρες κυβέρνησαν τη χώρα σε μία περίοδο που η Αμερική εγκατέλειπε την τακτική του απομονωτισμού που θεσπίστηκε επισήμως με το Δόγμα Μονρόε το 1823 και η χώρα καλούνταν να πάρει τη θέση που της αρμόζει στη διεθνή σκηνή. Και οι δύο πρώην Πρόεδροι συμφωνούσαν στον ενεργητικό και αποφασιστικό ρόλο τον οποίο έπρεπε να διαδραματίσει η χώρα τους στις διεθνείς υποθέσεις, ωστόσο ο καθένας τους είχε διαφορετική φιλοσοφία στον τρόπο προσέγγισης των διεθνών σχέσεων.
Ο Ρούσβελτ ως εγγυητής της ισορροπίας των δυνάμεων
Ο Θίοντορ Ρούσβελτ ήταν ένθερμος υποστηρικτής της λεγόμενης ισορροπίας των δυνάμεων, του διεθνούς πολιτικού συστήματος που κυριαρχούσε στην Ευρώπη από τη Συνθήκη της Ουτρέχτης (1713) μέχρι και την έναρξη του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου (1914). Υποστήριζε, δηλαδή, το σύστημα που ουσιαστικά περιόριζε τη δυνατότητα ορισμένων κρατών να εξουσιάζουν άλλα κράτη και είχε ως αντικειμενικό σκοπό όχι τόσο την αποφυγή πολέμων όσο τη σταθερότητα των σχέσεων μεταξύ των κρατών με στόχο τη αποφυγή ανατροπής της διεθνούς τάξης (Kissinger, 1994/2023, σ. 23). Ο Ρούσβελτ γνωρίζοντας πως μία διευθέτηση ισορροπίας δυνάμεων δεν μπορεί να ικανοποιήσει όλα τα κράτη στον μέγιστο βαθμό, επέμενε να αποκτήσει η Αμερική τον δικό της ρόλο σ’ αυτό το διεθνές σύστημα, κάτι που ήταν απαραίτητο για την επίτευξη των εθνικών της στόχων (Kissinger, 1994/2023, σ. 32)
Η επεκτατική πολιτική του Ρούσβελτ στο Δυτικό Ημισφαίριο
Ο Ρούσβελτ, προκειμένου να επιτύχει τη είσοδο των ΗΠΑ στο επίκεντρο των διεθνών υποθέσεων, έπρεπε να εξασφαλίσει την κυριαρχία τους στο Δυτικό Ημισφαίριο. Για να το επιτύχει, αρχικά, έδωσε στο Δόγμα Μονρόε έναν ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα, ώστε να δικαιολογήσει τις πράξεις του στην περιοχή, κάτι που γίνεται αντιληπτό από το λεγόμενο «Συνακόλουθο» του Δόγματος Μονρόε, το οποίο διακήρυξε στο Κογκρέσο στις 6 Δεκεμβρίου του 1904 (Roosevelt, 1904, σ. 539). Μ’ αυτό έδινε τη δυνατότητα στις ΗΠΑ να διαδραματίζουν έναν ρόλο αστυνόμευσης στις χώρες του Δυτικού Ημισφαιρίου. Είχαν, άλλωστε, προηγηθεί η πίεση της Αμερικής στην Αϊτή για αποπληρωμή των οφειλών της σε ευρωπαϊκές τράπεζες το 1902 και η ανεξαρτητοποίηση του Παναμά το 1903 από την Κολομβία μετά από αμερικανική παρέμβαση, ενώ ακολούθησαν η οικονομική και πολιτική παρέμβαση στη Δομινικανή Δημοκρατία το 1905 και η κατάληψη της Κούβας το 1906 (Kissinger, 1994/2023, σ. 43). Για τον Ρούσβελτ η λεγόμενη δυναμική διπλωματία στο Δυτικό Ημισφαίριο αποτελούσε τον ενδεικτικότερο τρόπο παρουσίασης του νέου ρόλου της Αμερικής στο διεθνές γίγνεσθαι.
Ρούσβελτ: Η Αμερικανική διπλωματία στα χνάρια του Μπίσμαρκ.
Έχοντας τη φιλοδοξία να είναι αυτός ο Πρόεδρος που θα καταστήσει τη χώρα του την πιο ισχυρή δύναμη παγκοσμίως, αναλαμβάνοντας έναν ρόλο αντίστοιχο με αυτόν που κατείχε μέχρι τότε η Μεγάλη Βρετανία, θεωρούσε πως ο κόσμος ρυθμιζόταν με τη δημιουργία των λεγόμενων «σφαιρών επιρροής», όπου η κάθε μεγάλη δύναμη θα ασκούσε την κυριαρχία της στις περιοχές που βρίσκονταν υπό τον έλεγχό της. Μ’ αυτόν τον τρόπο πίστευε πως διασφαλιζόταν η σταθερότητα και η πρόοδος στις διεθνείς σχέσεις (Kissinger, 1994/2023, σ. 44-45). Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ήταν ο μοναδικός Αμερικανός Πρόεδρος που προσέγγισε τις διεθνείς σχέσεις με βάση την ισορροπία των δυνάμεων σε τόσο βάθος. Ήταν δηλαδή πιο κοντά στην αντίληψη της realpolitik του Μπίσμαρκ και του Ντισραέλι απ’ ό,τι στην ιδέα που είχε ο Τόμας Τζέφερσον για την οργάνωση της παγκόσμιας τάξης.
Η γερμανική και ρωσική προκλητικότητα ως κίνδυνοι αλλαγής συσχετισμών.
Παρόλα αυτά, σταδιακά άρχισε να βλέπει τη Γερμανία ως μία πιθανή αναθεωρητική δύναμη που θα ανέτρεπε την ευρωπαϊκή ισορροπία και σταδιακά θα μπορούσε να εξελιχθεί σε μία πιθανή απειλή για τα αμερικανικά συμφέροντα. Αυτό συνέβαινε, λόγω της πολιτικής των «ανοιχτών θυρών» που προωθούσε ο Κάιζερ Γουλιέλμος Β΄, για να σπάσει την βρετανική και τη γαλλική κυριαρχία σε κρίσιμες περιοχές, όπως το Μαρόκο στη Διάσκεψη της Αλτζεσίρας το 1906 (Cooper Jr, 1985, σ. 179-182). Άλλωστε, είναι γνωστό πως ο Θίοντορ Ρούσβελτ προτιμούσε τον βρετανικό ναυτικό έλεγχο στον Ατλαντικό από μία πιθανή γερμανική κυριαρχία, καθώς γνώριζε πως οι Βρετανοί δεν είχαν επεκτατικές βλέψεις προς την Αμερική, ενώ αντιμετώπιζε τη Γερμανία με καχυποψία. Ο Ρούσβελτ εκτός από την Ευρώπη ανησυχούσε και για την Ασία, καθώς η ρωσική επιθετική τακτική αποτελούσε κίνδυνο για την διατήρηση των ισορροπιών στην περιοχή. Γι’ αυτό, μάλιστα, στον Ρωσοϊαπωνικό Πόλεμο (1904-1905) τάχθηκε στο πλευρό των Ιαπώνων, ωστόσο δεν επιθυμούσε μία καθολική νίκη τους, καθώς μ’ αυτόν τον τρόπο θα μεταβάλλονταν πλήρως οι γεωπολιτικές συνθήκες στην περιοχή, κάτι που για τον ίδιο δεν ήταν επιθυμητό (Cooper Jr, 1985, σ. 174-178).
«Ουιλσονισμός»: Ένα όραμα για τη Νέα Παγκόσμια Τάξη
Ο Γούντροου Ουίλσον, όμως, είχε μία εντελώς διαφορετική προσέγγιση στην εξωτερική πολιτική συγκριτικά με τον βασικό πολιτικό του αντίπαλο. Απορρίπτοντας το σύστημα της ισορροπίας των δυνάμεων και την πολιτική της ισχύος κατάφερε να εισαγάγει ένα νέο δόγμα στην αμερικανική εξωτερική πολιτική, με το οποίο έπεισε και συγκίνησε τον αμερικανικό λαό. Πρόκειται γι’ αυτό που έμεινε στην ιστορία ως «Ουιλσονισμός», τον οποίο ο Αμερικανός Πρόεδρος περιέγραψε στο πρώτο του διάγγελμα στις 4 Δεκεμβρίου 1913 (Wilson, 1913, Τόμ. 29, σ.4). Πιο συγκεκριμένα, αυτή η νέα αντίληψη για την διεθνή τάξη χαρακτηριζόταν από έννοιες όπως το οικουμενικό δίκαιο, η εθνική αξιοπιστία και η αυτοδιάθεση των λαών. Παράλληλα, θεωρούσε πως για την επίλυση διεθνών διαφορών ήταν απαραίτητη η ύπαρξη μηχανισμών διαιτησίας και ελέγχου και όχι η άσκηση βίας και η επίδειξη δύναμης των ισχυρών κρατών στα πιο αδύναμα (Cooper Jr, 1985, σ. 308-314). Αυτού του είδους οι διακηρύξεις ανέδειξαν τις προθέσεις του Ουίλσον, οι οποίες δεν ήταν άλλες από την οικουμενική εφαρμογή αυτών των αρχών και τη δέσμευση της Αμερικής πως ήταν η ίδια υπεύθυνη να τις διαδώσει.
Ηθική ανωτερότητα: Η ιδεαλιστική προσέγγιση του Ουίλσον.
Ο νέος ρόλος που οραματιζόταν ο Γούντροου Ουίλσον για την Αμερική πήγαζε από μία ακόμη πολύ σημαντική παράμετρο. Πιο συγκεκριμένα, ο ίδιος θεωρούσε πως η επιρροή της Αμερικής και ο πρωταγωνιστικός της ρόλος στη Νέα Παγκόσμια Τάξη εξαρτώνται από τα ανιδιοτελή της κίνητρα (Kissinger, 1994/2023, σ.50). Υποστήριζε ένθερμα πως δεν μπορεί κανένα άλλο κράτος, πέρα από την Αμερική, να αποκτήσει ποτέ κυριαρχική θέση στις διεθνείς υποθέσεις με βάση τον αλτρουισμό του. Αυτή η ηθική ανωτερότητα όπως μπορεί κανείς να την αντιληφθεί αποτελούσε και το βασικό κίνητρο για την αποστολή της Αμερικής να διαδώσει σ’ όλον τον κόσμο αυτές τις αξίες άσκησης διεθνούς διπλωματίας. Η αντίληψη ότι οι πράξεις των Αμερικανών πηγάζουν από τη λεγόμενη Θεία Πρόνοια, δικαιολογούσε τις πρακτικές που χρησιμοποιούσαν στις διεθνείς υποθέσεις και υποδήλωνε έναν παγκόσμιο ρόλο για τις ΗΠΑ, ανώτερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα (Kissinger, 1994/2023, σ. 51-52).
Το Ηθικό υπόβαθρο συμμετοχής των ΗΠΑ στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Με βάση αυτές τις ηθικές αρχές πραγματοποιήθηκε η είσοδος των ΗΠΑ στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στις 6 Απριλίου του 1917 υπό την ηγεσία του Ουίλσον. Ο Αμερικανός Πρόεδρος δεν επικαλέστηκε συγκεκριμένα γεγονότα και λόγους εθνικής ασφάλειας για να αιτιολογήσει την είσοδο των ΗΠΑ στον πόλεμο, όπως είναι το πιο πιθανό να έκανε ο Ρούσβελτ. Αντιθέτως, για τον Ουίλσον το βασικό επιχείρημά του ήταν πως η συμμετοχή στον πόλεμο γινόταν για έναν ηθικό σκοπό, να δημιουργηθεί μία νέα, πιο ανθεκτική στις κρίσεις και πιο δίκαιη διεθνής τάξη (Kissinger, 1994/2023, σ.53-54). Άλλωστε, υποστήριζε σθεναρά πως ο πόλεμος δεν προκλήθηκε εξαιτίας των αντικρουόμενων εθνικών συμφερόντων μεταξύ των κρατών, αλλά ήταν αποτέλεσμα της αδικαιολόγητης και απρόκλητης επίθεσης της Γερμανίας και πιο συγκεκριμένα των δόλιων επιθυμιών του Κάιζερ Γουλιέλμου Β΄. Για να επιτύχει τους στόχους του ο Ουίλσον αντιλαμβανόταν πως χρειαζόταν μία ολική νίκη με την οποία θα εξασφαλιζόταν και η ειρήνη που οραματιζόταν (Kissinger, 1994/2023, σ.55).
Κοινωνία Των Εθνών: Το όραμα του Ουίλσον γίνεται πραγματικότητα.
To 1918 o Γούντροου Ουίλσον θεωρούσε πως βασική προϋπόθεση για να επιτευχθεί η ειρήνη στο μέτωπο ήταν η εξουδετέρωση κάθε αυθαίρετης πολεμικής δύναμης που είχε στόχο τη διατάραξη της παγκόσμιας ειρήνης. Αν αυτό δεν ήταν εφικτό, έκρινε αναγκαίο τον περιορισμό της δύναμής της στον μέγιστο βαθμό, φωτογραφίζοντας μ’ αυτόν τον τρόπο την Γερμανική Αυτοκρατορία (Wilson, 1918, Τόμ. 48, σ. 516). Υποστήριζε σθεναρά πως αυτός ο πόλεμος ήταν ένας αγώνας για τη δημιουργία μίας «ισχυρής κοινότητας», η οποία βασισμένη σε θεσμούς και κανόνες θα διασφάλιζε την ειρήνη παγκοσμίως (Kissinger, 1994/2023, σ. 57). Γι’ αυτόν τον λόγο, πρότεινε τη δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών, ενός παγκόσμιου οργανισμού, στον οποίο θα υπερτερούσε η ηθική έναντι της ισχύος και ο διάλογος και η διπλωματία θα αντικαθιστούσαν την άσκηση βίας, όπως περιέγραφε χαρακτηριστικά στα περίφημα Δεκατέσσερα Σημεία του (Wilson, 1918, Τόμ .45, σ. 534-539). Πίστευε πως μία παγκόσμια κοινότητα με τέτοια σύνθεση και αξίες θα έδινε λύσεις σε χρόνια προβλήματα, χωρίς να προκαλούνται πόλεμοι και ταυτόχρονα, θα διασφάλιζε την ειρήνη και θα αντικαθιστούσε το απαρχαιωμένο και αποτυχημένο, κατά τον ίδιο, σύστημα της ισορροπίας των δυνάμεων.
Η αμφισβήτηση του Ουιλσονισμού και η επιστροφή στον ρεαλισμό του Ρούσβελτ.
Το δίλημμα ανάμεσα στον πολιτικό ρεαλισμό του Ρούσβελτ και στον ιδεαλισμό του Ουίλσον είναι πιο επίκαιρο από ποτέ. Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει πως το όραμα του Ουίλσον για τη δημιουργία ενός παγκόσμιου οργανισμού με στόχο την διασφάλιση της ειρήνης πραγματοποιήθηκε με τη μετεξέλιξη της Κοινωνίας των Εθνών, στον επονομαζόμενο Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) (Kissinger, 1994/2023, σ.60). Παρόλα αυτά, η αδυναμία του υπάρχοντος συστήματος να αποτρέψει πολεμικές συγκρούσεις και να τις αντιμετωπίσει αποτελεσματικά δίνοντας ουσιώδεις λύσεις προκάλεσε μια βαθιά κρίση αξιοπιστίας στον θεσμό των Ηνωμένων Εθνών. Τα κράτη σταδιακά άρχισαν να εξοπλίζονται και να αυξάνουν τις αμυντικές τους δαπάνες όλο και περισσότερο, καθώς αντιλήφθηκαν πως οι διεθνείς κανόνες, που θεσπίστηκαν ολοκληρωμένοι μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με πρωτεργάτη την Αμερική, δεν μπορούν να εγγυηθούν την ασφάλειά τους. Η τρέχουσα γεωπολιτική πραγματικότητα μπορεί να χαρακτηριστεί ως πολυπολική, καθώς πολλές υπερδυνάμεις ανταγωνίζονται μεταξύ τους και διεκδικούν την ενίσχυση της ισχύος τους σε όλους τους τομείς, γεγονός που παραπέμπει περισσότερο στον πολιτικό ρεαλισμό του Θίοντορ Ρούσβελτ. Η καχυποψία για τις προθέσεις και τα κίνητρα της κάθε μεγάλης δύναμης, καθώς και η αποδυνάμωση των διεθνών οργανισμών, όπως του ΟΗΕ, είναι δείγματα της σταδιακής εγκατάλειψης των αρχών του Ουιλσονισμού και αποτελούν χαρακτηριστικά μιας κυνικής πολυπολικής πραγματικότητας.
Συμπεράσματα
Ιστορικά, μπορεί αυτές οι δύο ιδεολογίες να ήταν αντίθετες μεταξύ τους και να είχαν διαφορετικές στοχεύσεις και προτεραιότητες. Παρόλα αυτά, στη σημερινή εποχή δεν υφίσταται πραγματικό δίλημμα ανάμεσα στην realpolitik του Ρούσβελτ και στον ιδεαλισμό του Ουίλσον. Η άσκηση εξωτερικής πολιτικής σταδιακά αλλάζει και οι ΗΠΑ καλούνται να προσαρμόσουν αυτές τις δύο διαφορετικές ιδεολογικές προσεγγίσεις, για να επιτύχουν τα σχέδιά τους. Στην πραγματικότητα οι Αμερικανοί χρησιμοποιούν την επιθετική πολιτική του Ρούσβελτ, για να επιβάλουν τη θέλησή τους όπου κρίνουν πως είναι αναγκαίο και επικαλούνται τις αρχές που θέσπισε ο Ουίλσον, για να διατηρήσουν το εδαφικό και πολιτικό status quo, το οποίο οι ίδιοι οικοδόμησαν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι σήμερα.
Πηγές:
Α. Βιβλιογραφία:
Cooper, J. M., Jr. (1985). The warrior and the priest: Woodrow Wilson and Theodore Roosevelt. Belknap Press.
Kissinger, H. (2023). Διπλωματία (Γ. Κοβαλένκο, Μετφ.). Εκδόσεις Πεδίο. (Original work published 1994).
Β. Διαγγέλματα:
Roosevelt, T. (1904). Annual message of the President to Congress (Rec. 19–28). Στο Papers relating to the foreign relations of the United States, with the annual message of the President transmitted to Congress December 6, 1904 (σ. 539). Government Printing Office. Διαθέσιμο σε:
https://www.archives.gov/milestone-documents/roosevelt-corollary
Wilson, W. (1913). Annual message on the state of the Union. The Papers of Woodrow Wilson (Τόμ. 29, σ. 4). Princeton University Press. Διαθέσιμο σε:
https://millercenter.org/the-presidency/presidential-speeches/december-2-1913-first-annual-message
Wilson, W. (1918). Address at Mount Vernon. The Papers of Woodrow Wilson (Τόμ. 48, σ. 516). Princeton University Press. Διαθέσιμο σε:
https://www.mountvernon.org/preservation/mount-vernon-ladies-association/mount-vernon-through-time/mount-vernon-during-world-war-i/woodrow-wilsons-july-4-1918-mount-vernon-speech
Wilson, W. (1918). Address to a joint session of Congress on the conditions of peace (The Fourteen Points). Στο The Papers of Woodrow Wilson (Τόμ. 45, σ. 534–539). Princeton University Press. Διαθέσιμο σε:
https://www.presidency.ucsb.edu/documents/address-joint-session-congress-the-conditions-peace-the-fourteen-points
