Τα χαράματα της 24 Φεβρουαρίου 2022, ο Ρώσος πρόεδρος, Βλαντίμιρ Πούτιν ανακοίνωσε την διεξαγωγή «Ειδικής Στρατιωτικής Επιχείρησης» στην Ουκρανία. Η λεγόμενη «Ειδική Στρατιωτική Επιχείρηση» ήταν μια προσπάθεια του να καλύψει το γεγονός ότι στην πραγματικότητα ήταν εισβολή στην Ουκρανία. Μια κατάφορη παραβίαση του διεθνούς δικαίου. Ήδη από την πρώτη μέρα, δεν άργησαν να εμφανίζονται οι πρώτες καταγγελίες. Οι ρωσικές δυνάμεις άρχισαν να κατηγορούνται ότι διαπράττουν μια σειρά από εγκλήματα πολέμου κατά μήκος όλου του μετώπου. Από όπου περνούσε η Ρωσική πολεμική μηχανή άφηνε πίσω μόνο πόνο και ερείπια. Οι πρώτες βιαιοπραγίες του ρωσικού στρατού σημειώθηκαν στη Μαριούπολη και στο Ντονμπάς. Χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση του Ρώσου διοικητή άρματος μάχης, Βαντίμ Σισιμαρίν. Ο στρατιώτης κρίθηκε ένοχος για το ότι πυροβόλησε έναν άμαχο, 62 ετών, τον Ολεξάντρ Σελίποφ, στο κεφάλι. Του επιβλήθηκε ποινή ισόβιας κάθειρξης από την Ουκρανία. Στην υπεράσπισή του υποστήριξε ότι απλώς εκτελούσε εντολές.

Οι άμαχοι στο στόχαστρο του Πούτιν

Οι ενέργειες του ρωσικού στρατού δεν έχουν τελειωμό: δολοφονίες αμάχων, βιασμοί, εκτελέσεις χωρίς δίκη, βομβαρδισμοί πολιτικών υποδομών, λεηλασίες ουκρανικών περιουσιών. Ακόμη, έχουν αρχίσει να αναδύονται αποδείξεις για γενοκτονία των Ουκρανών μέσω μαζικών δολοφονιών, μαζικών εκτοπίσεων απαγωγές παιδιών και άρνησης της ουκρανικής ταυτότητας.

Στις 14 Απριλίου 2023, πύραυλοι χτύπησαν την πόλη Σλοβιάνσκ, σκοτώνοντας 15 ανθρώπους και τραυματίζοντας 24. Λίγες μέρες μετά, στις 28 Απριλίου 2023, 23 άμαχοι, ανάμεσά τους παιδιά, έχασαν τη ζωή τους στην πόλη Ουμάν. Στις 6 Σεπτεμβρίου 2023, πύραυλος έπληξε μια αγορά στην Κοστιαντινίβκα, σκοτώνοντας τουλάχιστον 15 και τραυματίζοντας πάνω από 30. Στις 19 Αυγούστου 2023, ένας βαλλιστικός πύραυλος χτύπησε την Τσερνίχιβ, σκοτώνοντας 7 αμάχους, ανάμεσά τους ένα 6χρονο παιδί, και τραυματίζοντας 144. Τον Δεκέμβριο του 2023, πύραυλοι και drones προκάλεσαν εκατοντάδες θανάτους αμάχων μέσα σε λίγες μόνο μέρες, με επιθέσεις σε σπίτια, σχολεία, νοσοκομεία και ενεργειακές υποδομές να συνεχίζονται σε όλη τη διάρκεια του έτους. Στην αρχή του 2025, τα drones έγιναν η πιο συχνή αιτία θανάτου αμάχων, με τουλάχιστον 139 νεκρούς και 738 τραυματίες μόνο τον Ιανουάριο. Στις 22 Οκτωβρίου 2025, ρωσικά drone Shahed, έπληξαν ένα νηπιαγωγείο στο Χάρκοβο, στο οποίο βρίσκονταν 48 παιδιά από τα οποία πέθαναν δύο, επιβεβαιώνοντας την στρατηγική τους να τρομοκρατήσουν και να αποδυναμώσουν τον ουκρανικό πληθυσμό.

Τί είναι τα εγκλήματα πολέμου;

Το τι είναι έγκλημα πολέμου δεν αποτελεί αντίφαση. Ακόμα και σε συνθήκες πολέμου, υπάρχουν όρια στις πράξεις που επιτρέπονται. Φρικτές ενέργειες που θα ήταν έγκλημα σε καιρό ειρήνης δεν καθιστούν τον πόλεμο δικαιολογία για παραβίαση της ηθικής ή του νόμου. Σύμφωνα με το Διεθνές Ανθρωπιστικό Δίκαιο, οι αρχές για το τι είναι έγκλημα πολέμου βρίσκονται στις Συμβάσεις της Χάγης (1899 και 1907), στις Συμβάσεις της Γενεύης (1864 και 1949, και τα Πρόσθετα Πρωτόκολλα του 1977) και στο διεθνές ποινικό δίκαιο (Καταστατικό της Ρώμης του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου, 2002). Βασικό σημείο στη νομική έννοια των εγκλημάτων πολέμου είναι ότι απαγορεύεται η σκόπιμη επίθεση σε αμάχους ή σε πολιτικές περιοχές. Σύμφωνα με το άρθρο 8(2b) του Καταστατικού της Ρώμης, είναι έγκλημα πολέμου να στοχεύεις ηθελημένα τον άμαχο πληθυσμό, πολιτικά κτήρια, ανθρωπιστικές ή ειρηνευτικές αποστολές, ή να επιτίθεσαι γνωρίζοντας ότι θα σκοτωθούν άμαχοι. Ο βομβαρδισμός πόλεων ή χωριών που δεν είναι στρατιωτικοί στόχοι θεωρείται επίσης έγκλημα πολέμου. Ο Norman Geras επισημαίνει ότι τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας είναι μια ειδική κατηγορία εγκλημάτων πολέμου. Επισημαίνει ότι αποτελούν σοβαρές παραβιάσεις της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Ευθύνεται ο Ρώσος πρόεδρος για εγκλήματα πολέμου στην Ουκρανία;

Θα χρειαστεί χρόνος μέχρι να ξεκαθαρίσει πλήρως η εικόνα. Όταν ο πόλεμος τελειώσει, (κάτι που ίσως αργήσει) θα μπορέσουμε να ξέρουμε καλύτερα για όσα έχουν γίνει. Ωστόσο, τα στοιχεία που ήδη βλέπουν το φως της δημοσιότητας από την Ουκρανία δείχνουν ξεκάθαρα ότι έχουν διαπραχθεί, και συνεχίζουν να διαπράττονται, εγκλήματα πολέμου και ενδεχομένως εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας από τις ρωσικές δυνάμεις.

Όταν κάποιος κατηγορείται για εγκλήματα πολέμου, συνήθως πρέπει να επιλέξει ανάμεσα σε δύο γραμμές άμυνας. Είτε αρνείται ότι τα εγκλήματα συνέβησαν, είτε να ρίξει το φταίξιμο αλλού. Στην δεύτερη περίπτωση αποδίδονται οι ωμότητες σε στρατιώτες που δήθεν έδρασαν μόνοι τους και εκτός εντολών. Στην περίπτωση της, η ρωσική κυβέρνηση, εντελώς αναμενόμενα, επέλεξε να κάνει ότι τίποτα από αυτά δεν έχει γίνει. Η συγκεκριμένη στρατηγική άγγιξε τα όρια του γελοίου. Υποστήριξε ότι οι περισσότερες φωτογραφίες και τα βίντεο που μεταδίδονται ευρέως από τα ΜΜΕ είναι σκηνοθετημένες. Δήθεν προϊόντα του καθεστώτος του Κιέβου για κατανάλωση από τα δυτικά μέσα.

Υπάρχει, ωστόσο, και η δεύτερη γραμμή υπεράσπισης του Ρώσου προέδρου, η οποία πρέπει να ληφθεί υπόψη. Ακόμη κι αφού πλέον έγινε δεκτό ότι μερικές θηριωδίες διαπράχθηκαν από ρωσικές δυνάμεις, ο Ρώσος πρόεδρος ισχυρίζεται ακόμη ότι δεν φέρει προσωπική ευθύνη. Έχει υποστηρίξει αρκετές φορές πως πρόκειται για πράξεις αντεκδίκησης από ασύδοτους στρατιώτες, οι οποίοι ενήργησαν χωρίς να έχουν λάβει τέτοιες εντολές από την ρωσική κυβέρνηση. Το ζήτημα είναι το εξής: Πότε πια θεωρείται κάποιος υπεύθυνος για την άσκηση βίας; Μπορεί ο Πούτιν να θεωρηθεί υπεύθυνος για όσα γίνονται στην Ουκρανία, ακόμη και αν (όπως ο ίδιος ισχυρίζεται) τέτοιες πράξεις είτε δεν έγιναν, είτε, ακόμη κι όταν συνέβησαν(;), δεν γνώριζε ούτε τις διέταξε;

Ο Πούτιν πρέπει να εξηγήσει πολλά

Η ευθύνη για βίαιες πράξεις μπορεί να εμφανίζεται με διάφορους τρόπους. Όπως εξηγεί η Philippa Foot (1978), κάποιος μπορεί να είναι υπεύθυνος για μια βιαιοπραγία είτε γιατί το κάνει ο ίδιος, είτε γιατί το επιτρέπει. Όταν κάποιος ασκεί βία φταίει. Όταν κάποιος συνεχίζει βίαιες πράξεις προφανώς πάλι φταίει. Αντίστοιχα, αν κάποιος «επιτρέψει» την άσκηση πράξη βίας, είτε αφαιρώντας εμπόδια είτε παραλείποντας να τη σταματήσει, πάλι φταίει. Με βάση αυτά τα τέσσερα κριτήρια, (πρωτοβουλία, υποστήριξη, διευκόλυνση και παράλειψη αποτροπής), ο Ρώσος πρόεδρος πρέπει να κατηγορηθεί για εγκλήματα πολέμου ακόμη κι αν ποτέ δεν έδωσε εντολή για δολοφονίες αμάχων, βιασμούς, εκτελέσεις χωρίς δίκη, βομβαρδισμούς πολιτικών υποδομών και λεηλασίες ουκρανικών περιουσιών. Πόσο μάλλον για γενοκτονία των Ουκρανών μέσω μαζικών δολοφονιών, μαζικών εκτοπίσεων απαγωγές παιδιών και άρνησης της ουκρανικής ταυτότητας. Η ρωσική κυβέρνηση έχει πρέπει να εξηγήσει πολλά.

Η ευθύνη δεν αφορά μόνο την πρόθεση. Αφορά και τις συνέπειες που κάποιος μπορεί λογικά να προβλέψει. Ο John Harris, στο βιβλίο του «Violence and Responsibility», υποστηρίζει ότι κάποιος είναι υπεύθυνος για τη ζημιά που ήταν πολύ πιθανό να προκύψει από τις πράξεις του, ακόμη κι αν δεν ήταν αυτός ο σκοπός του. Ακολουθώντας αυτή την αρχή, ο Ρώσος πρόεδρος μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνος για τα εγκλήματα πολέμου που έκαναν οι ρωσικές δυνάμεις και οι μισθοφόροι. Ακόμη κι αν δεν έδωσε ο ίδιος εντολές, ήξερε ή έπρεπε να ξέρει ότι η αποστολή τέτοιων δυνάμεων θα οδηγούσε σχεδόν σίγουρα σε βία κατά αμάχων. Η άγνοια ή η άρνηση δεν τον απαλλάσσει.

Καταλήγοντας,

Όπως τόνισε ο Κικέρων, «Στους πολέμους οι νόμοι σωπαίνουν». Η εμπειρία της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία δείχνει ότι ακόμη και το διεθνές δίκαιο μπορεί να αποδυναμωθεί όταν λείπει η καλή πίστη. Επίσης, η παραβίαση των κανόνων από τη Ρωσία υπογραμμίζει πόσο εύθραυστη μπορεί να γίνει η αξιοπιστία της διεθνούς δικαιοσύνης χωρίς την ενεργή εφαρμογή τους. Η δίωξη των υπευθύνων για εγκλήματα πολέμου δεν είναι απλώς ζήτημα ηθικής ή τιμωρίας. Είναι απαραίτητη για να ενισχυθεί το διεθνές δίκαιο, να προστατευθεί η ειρήνη και να διατηρηθεί η αξία του κράτους δικαίου ως θεμέλιο της διεθνούς τάξης. Η δίωξη του Πούτιν για εγκλήματα πολέμου, και ενδεχομένως για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, θα μπορούσε να αλλάξει τα δεδομένα για το διεθνές δίκαιο, την παγκόσμια ειρήνη και ίσως ακόμη και για την ίδια την ανθρωπότητα.

μπορείτε να διαβάσετε το προηγούμενο μου άρθρο εδώ

Πηγές

International Criminal Court (ICC). “Situation in Ukraine: ICC Judges Issue Arrest Warrants Against Vladimir Vladimirovich Putin and Maria Lvova Belova.” ICC, 17 March 2023.

United Nations Human Rights Council (OHCHR). “Report of the Independent International Commission of Inquiry on Ukraine.” UN, 2023.

United Nations General Assembly. “Resolution A/RES/ES-11/1: Humanitarian Situation in Ukraine.” UN, 2 March 2022.

Organization for Security and Co-operation in Europe (OSCE). “Monitoring Report on Ukraine Conflict and Civilian Impact.” OSCE, 2023.

Human Rights Watch (HRW). “Ukraine: Russian Forces Trail of Death in Bucha.” HRW, 21 April 2022.

Human Rights Watch (HRW). “Six Months of Russian War Crimes and Devastation in Ukraine.” HRW, 22 August 2022.

Norman Geras. Crimes Against Humanity and International Law. Routledge, 2011.

Philippa Foot. Virtues and Vices and Other Essays in Moral Philosophy. University of California Press, 1978.

John Harris. Violence and Responsibility. Routledge, 1995.

BBC News. “Vadim Shishimarin: Russian soldier sentenced to life for killing Ukrainian civilian.” BBC, 23 May 2022.