Ελλάδα και Ήπια Ισχύς- η μεταβαλόμενη ελληνική ταυτότητα

Εμφάνιση του όρου “Soft Power”

Το 1980 Ο πολιτικός επιστήμονας Joseph Nye επινόησε τον όρο “Soft Power”. Η ήπια ισχύς περιγράφει την ικανότητα ενός κράτους να επηρεάζει άλλους δρώντες χωρίς χρήση Hard Power. Η σκληρή ισχύς συνήθως είναι στενά συνυφασμένη με την έννοια coercion/εξαναγκασμός. Εν αντιθέσει, η ήπια ισχύς αποτελεί αμάλγαμα των πολιτιστικών στοιχείων μιας χώρας. Το αμάλγαμα αυτό δύναται να μεταβάλει την διεθνή ταυτότητά της και να αυξήσει την έλξη της.

Η ισχύς ενός κράτους δεν περιορίζεται στα απτά πράγματα, δεν είναι αποκλειστικά μια πρόσθεση μετρήσιμων μεγεθών. Για τους θεωρητικούς του ρεαλισμού και τους οπαδούς τους, η ισχύς μετράται με μαθηματική ακρίβεια υπολογίζοντας όπλα και χρήματα. Στην πραγματικότητα, από την εικόνα αυτή της ισχύος φαίνεται κάτι να λείπει. Ένα κράτος ασκεί επιρροή, συνάπτει συμμαχίες και χαράσσει το πολιτικό και διπλωματικό του μέλλον και με την ήπια ισχύ του.

Η soft power δεν προέρχεται αποκλειστικά από το κράτος ή την πολιτική ηγεσία. Εκφράζεται μέσα από θεσμούς και δραστηριότητες της κοινωνίας, όπως η εκπαίδευση, η θρησκεία, ο πολιτισμός και ο αθλητισμός.

Βεβαίως, το γεγονός ότι η soft power δεν πηγάζει από την κυβέρνηση δεν σημαίνει πως η κυβέρνηση δεν προσπαθεί να την ελέγξει και να την χρησιμοποιήσει ώστε να εξυπηρετηθούν τα εθνικά συμφέροντα.

Soft Power και Ψυχρός Πόλεμος

Στον Ψυχρό Πόλεμο οι δύο υπερδυνάμεις που μάχονταν για την επικράτηση (ΗΠΑ & Σοβιετική Ένωση) άσκησαν επιρροή στον υπόλοιπο κόσμο μέσω της ήπιας ισχύος. Οι σοβιετικοί ηγέτες επιδόθηκαν στη δημιουργία σοσιαλιστικών κινημάτων νέων ενώ οι ΗΠΑ έστειλαν άνθρωπο στο φεγγάρι.

Ελλάδα και Soft Power

Το επιμέρους ζήτημα που θα μας απασολήσει εν συνεχεία είναι η ήπια ισχύς της Ελλάδας και κατά πόσο αυτή πράγματι αξιοποιείται καταλλήλως. Η Ελλάδα, αν και σύμφωνα με το Global Soft Power Index του Brand Finance το 2021 βρισκόταν στην 31η θέση, παρατηρήθηκε σχετική άνοδος της soft power.

Traditional powerhouses – UK (3rd), France (7th), China (8th), Russia (13th), Italy (19th), Spain (22nd) – see mixed perceptions of pandemic responses, while Greece (31st) enjoys a moderate boost.

Στο πλαίσιο των παραπάνω, η Ελλάδα αξιοποιεί την soft power της για να ενισχύσει τη διεθνή της παρουσία και να προβληθεί στην παγκόσμια σκηνή. Η ήπια ισχύς αποτελεί θεμελιώδες, αν και συχνά αόρατο, εργαλείο της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Επιτρέπει στη χώρα να προβάλει τη διεθνή της ταυτότητα και να ενισχύσει την επιρροή της πέρα από τα όρια της στρατιωτικής ή οικονομικής δύναμης. Μέσα από την αξιοποίηση των πολιτιστικών, πολιτικών και κοινωνικών της πλεονεκτημάτων, η Ελλάδα δημιουργεί ένα διεθνές προφίλ με θετικό πρόσημο. Προωθεί παράλληλα τα συμφέροντα και τις αξίες της στο διεθνές περιβάλλον. Η σημασία της ήπιας ισχύος βρίσκεται στην ικανότητά της να λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής της εξωτερικής πολιτικής, ενισχύοντας τη διπλωματική παρουσία της χώρας καθώς και την αξιοπιστία και τη θέση της σε περιφερειακό και διεθνές επίπεδο.

Ο πολιτισμός ως κεντρικός παράγοντας

Ασφαλώς, η soft power της Ελλάδας εκδηλώνεται μέσα από τον πολιτισμό, τον τουρισμό, τη διπλωματία, την εκπαίδευση και τη διασπορά του ελληνισμού.

Ο πολιτισμικός πλούτος της Ελλάδας και η ιστορική της ταυτότητα προσδίδουν μια συγκεκριμένη απόχρωση στη διεθνή της εικόνα. Η γεωγραφική θέση της αξιοποιείται για την προώθηση του διαλόγου και της συνεργασίας (η χώρα ανάμεσα σε 3 ηπείρους). Η μεγάλη ελληνική διασπορά λειτουργεί ως παγκόσμιο δίκτυο επιρροής, ενδυναμώνοντας τη θέση της χώρας στη διεθνή κοινότητα. Η Ελλάδα ως μια χώρα που δεν διαθέτει μεγάλη Hard Power, ούτε είναι μεγάλη σε έκταση, χρησιμοποιεί την πολιτιστική της κληρονομιά όχι απλά στο επίπεδο του πολιτισμού αλλά ως εργαλείο διπλωματικής επιτυχίας. Η χώρα κάνει κάτι περισσότερο από το να επιδεικνύει περηφάνια για τον πολιτισμό της και την ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας. Με ύψιστο στόχο να αυξήσει την εμπιστοσύνη που εμπνέει σε άλλα κράτη, χρησιμοποιεί την κλασική πλευρά της ιστορίας ώστε να γίνεται αντιληπτή στα “μάτια” των υπολοίπων. Το ζήτημα των διαπραγματεύσεων για τα ελγίνεια μάρμαρα αποτελεί φωτεινό παράδειγμα χρήσης της ήπιας ισχύος της Ελλάδας. Αυτό υπό την έννοια ότι η χώρα προβάλλοντας τον πλούσιο πολιτισμό της, ενισχύει τη θέση της και άρα τα επιχειρήματά της.

Γεωπολιτική Θέση

Η γεωπολιτική θέση της Ελλάδας αποτελεί θεμελιώδη παράγοντα της soft power της καθώς την καθιστά μοναδικό δίαυλο επικοινωνίας μεταξύ Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής. Η στρατηγική της τοποθέτηση στην ανατολική μεσόγειο και στα βαλκάνια της επιτρέπει να λειτουργεί ως σταθεροποιητικός παράγοντας σε μια ευαίσθητη περιοχή. Η Ελλάδα διατηρεί σταθερούς δεσμούς με τη Δύση, γεγονός που σαφώς την διαφοροποιεί από πολλές χώρες της ανατολής και της προσδίδει ιδιαίτερο κύρος ως αξιόπιστος εταίρος και υπέρμαχος των ευρωπαϊκών αξιών.

Διεθνείς Οργανισμοί

Το γεγονός ότι η Ελλάδα συμμετέχει στην Ευρωπαϊκή Ένωση, στο ΝΑΤΟ και σε άλλους διεθνείς οργανισμούς ενισχύει περαιτέρω τη διεθνή της εικόνα, προβάλλοντάς την ως γέφυρα διαλόγου και συνεργασίας ανάμεσα σε διαφορετικούς γεωπολιτικούς χώρους. Παράλληλα, η ήπια ισχύς της αυξάνεται με το γεγονός ότι η Ελλάδα αποτελεί σήμερα μη μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών.

Συμπέρασμα

Μετά απο περισσότερο από μια δεκαετία βαθιάς οικονομικής κρίσης, η Ελλάδα εξακολουθεί να αναζητά τη θέση της μέσα σε ένα μεταβαλλόμενο διεθνές περιβάλλον. Οι πληγές της κρίσης δεν ήταν μόνο οικονομικές, επηρρέασαν και την αντίληψη που έχουν οι άλλοι για τη χώρα. Σήμερα, ωστόσο, η Ελλάδα έχει την ευκαιρία να αναδιαμορφώσει την εικόνα της. Η soft power μπορεί να αποτελέσει το όχημα για αυτή την αναγέννηση. Στο πλαίσιο αυτό, η ευθύνη της πολιτίας είναι καθοριστική. Η κυβέρνηση οφείλει να θέσει στο επίκεντρο των πολιτικών της τη διαχείριση της εξωτερικής εικόνας της χώρας. Δεν αρκεί η επίκληση του πολιτιστικού παρελθόντος. Χρειάζεται συστηματική επένδυση σε δράσεις που προβάλλουν τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα. Η πολιτιστική διπλωματία, η ενίσχυση της ακαδημαϊκής κινητικότητας και η στήριξη της διασποράς μπορούν να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο.

Αδιαφιλονίκητα, η άσκηση της εξωτερικής πολιτικής δεν νοείται να βασίζεται στην soft power αποκλειστικά. Αυτό που χρειάζεται είναι μια ισορροπία. Η σκληρή ισχύς προσφέρει ασφάλεια, η ήπια κύρος. Η Ελλάδα έχει ανάγκη μια ολιστική στρατηγική διεθνούς παρουσίας.

Εν κατακλείδι, η Ελλάδα πρέπει να αφηγηθεί ξανά τον εαυτό της στον κόσμο, όχι ως την χώρα της οικονομικής κρίσης και του υπέρμετρου χρέους, αλλά ως χώρα δημιουργίας, πολιτισμού, διαλόγου και σταθερότητας.