Γερμανία über alles??
Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, ο πιο καταστροφικός πόλεμος της ανθρώπινης ιστορίας, άφησε πίσω του εκατομμύρια νεκρούς και τεράστιες υλικές καταστροφές. Η γηραιά ήπειρος πλήρωσε το μεγαλύτερο τίμημα, καθώς εκεί έλαβε χώρα η συντριπτική πλειοψηφία των πολεμικών συγκρούσεων. Δεδομένου του γεγονότος αυτού φαντάζει ολόκληρος άθλος η ανάκαμψη της καθημερινής ζωής των ανθρώπων και μία έστω στοιχειώδεις επιστροφή στην βιωσιμότητα. Στην χειρότερη θέση ήταν όπως είναι φυσικό ήταν η Γερμανία, η οποία εξερχόταν από τον πόλεμο ηττημένη με μια οικονομία πλήρως αποδιοργανωμένη, με πληθυσμό αποδεκατισμένο, χωρίς σχεδόν αποθέματα βιομηχανικού υλικού και πρώτων υλών και τέλος αποδυναμωμένη σε πολύ μεγάλο βαθμό πολιτικά . Παρόλα αυτά κατόρθωσε στις μέρες μας, ήδη από την δεκαετία του 2000 να αποτελεί μια σημαντική δύναμη κυρίως οικονομικά αλλά και πολιτικά.
Η Γερμανία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Προκειμένου να εξετάσουμε πώς τελικά επετεύχθη αυτό και ποια διαδρομή ακολούθησε η μεταπολεμική Γερμανία, είναι απαραίτητο να δούμε σε τι κατάσταση βρισκόταν η Γερμανία μετά το τέλος του πολέμου. Μετά την νίκη των Συμμάχων και την προέλαση τους στα γερμανικά εδάφη η Γερμανία χωρίστηκε σε τέσσερις ζώνες κατοχής ( γαλλική, βρετανική, αμερικανική και σοβιετική) και την διοίκησή της είχε αναλάβει το Συμμαχικό Συμβούλιο Ελέγχου, να σώμα τεσσάρων εθνών που σχηματίστηκε τον Αύγουστο του 1945. Ωστόσο, διαφορές απόψεων και εσωτερικές εντάσεις οδήγησαν μέσα σε ένα χρόνο το Συμβούλιο στην κατάρρευση. Μέχρι τα τέλη του 1946, οι τέσσερις Συμμαχικές δυνάμεις διοικούσαν τις κατεχόμενες ζώνες τους αρκετά αυτόνομα. Αρχικά οι Σύμμαχοι θεωρούσαν την διχοτόμηση της Γερμανίας, σε μικρότερα κράτη, μια πολύ καλή προοπτική καθώς δεν θα της επέτρεπε να αποκτήσει βλέψεις ανάλογες με αυτές που είχε στο παρελθόν. Όμως οι ΗΠΑ αντιλαμβάνονταν πως τα μικρά ανίσχυρα κράτη που θα προκύπταν θα ήταν ευάλωτα στην σοβιετική επιρροή. Την ίδια στιγμή οι Γερμανοί προσπαθούσαν να διατηρήσουν την ενότητά τους αντιλαμβανόμενη τα προνόμια που αυτή τους έδινε. Έτσι μετά από συνεννοήσεις που έγιναν οι Αμερικάνοι και οι βρετανοί αποφάσισαν να ενώσουν τις ζώνες κατοχής τους. Λίγο αργότερα εισήλθε στην ένωση αυτή και η γαλλική ζώνη παρά την αρχική επιφυλακτικότητα της γαλλικής κυβέρνησης. Το συγκεκριμένο πολιτικό και οικονομικό μόρφωμα ονομάστηκε Τριζόνια. Τον Μάιο του 1949 η Τριζόνια έγινε ανεξάρτητο κράτος: η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, ευρύτερα γνωστή ως Δυτική Γερμανία. Τον Οκτώβριο, η πρώην σοβιετική ζώνη αυτοανακηρύχτηκε Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας ή Ανατολική Γερμανία. Έτσι η Γερμανία όπως την ξέρουμε σήμερα βρέθηκε χωρισμένη στα δύο.
Για τα επόμενα 40 χρόνια η μοίρα τους επρόκειτο να είναι διαφορετική ενώ το τοίχος του Βερολίνου που έχτισαν οι σοβιετικοί έγινε μαζί με ολόκληρη την Γερμανία το σύμβολο του Ψυχρού Πολέμου. Για αυτόν ακριβώς το λόγο θα ασχοληθούμε με την πορεία που ακολούθησαν τα δυο κράτη ξεχωριστά πριν καταλήξουμε στην κοινή τους πορεία από το 1989 και μετά.
Η δημιουργία της Δυτικής Γερμανίας
Τον Ιούνιο του 1948, μετά από διάσκεψη στο Λονδίνο, πάρθηκε η απόφαση να δημιουργηθεί η κυβέρνηση της Δυτικής Γερμανίας. Παράλληλα αποφάσισαν για Συντακτική Συνέλευση και για δημιουργία Δυτικογερμανικού συντάγματος. Αξίζει να σημειωθεί ότι μόλις το 1955 απέκτησε «πλήρη εξουσία ενός κυρίαρχου κράτους» και πολύ αργότερα το 1990 την «πλήρη κυριαρχία» της. Το σύνταγμα προέβλεπε την δημιουργία μιας ομοσπονδίας 11 και στην συνέχεια 9 κρατών (τα κρατίδια Baden, Württemberg-Baden και Württemberg-Hohenzollern συνενώθηκαν σε ένα το 1952) με δύο βουλές. Η Κάτω βουλή εξέλεγε την κυβέρνηση και αποτελούνταν από εκπροσώπους του λαού ενώ η Άνω αποτελούνταν από εκπροσώπους των κρατιδίων. Βασική μέριμνα της Συνέλευσης ήταν αποφευχθούν πάση θυσία τα λάθη της Βαϊμάρης έτσι ώστε να αποφευχθούν τα παρατράγουδα.
Γερμανία: Η οικονομία της
Μετά την οργάνωση του πολιτικού συστήματος ήταν απαραίτητη η αναδιοργάνωση της οικονομίας που βρισκόταν σε άθλια κατάσταση. Αφετηρία αποτελεί το γεγονός ότι υιοθέτησε το σύστημα του καπιταλισμού της αγοράς που απέκλειε σε πολλές περιπτώσεις την παρεμβαση του κράτους. Το οικονομικό θαύμα (Wirtschaftswunder) της Δυτικής Γερμανίας ξεκίνησε το 1950 όταν και τερματίστηκε ο συμμαχικός έλεγχος στην βιομηχανία άνθρακα και ατσαλιού της Δυτικής Γερμανίας. Καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισε η αντικατάσταση του Reichsmark από το Γερμανικό μάρκο καθώς μείωσε τον σε μεγάλο το βαθμό των πληθωρισμό. Επίσης η αξιοποίηση των χρημάτων από το σχέδιο Μάρσαλ τις αποζημιώσεις των συμμάχων βοήθησε την Δυτική Γερμανία να αναπτύξει μια από της ισχυρότερες οικονομίες στην Ευρώπη και να φτάσεις κοντά στα επίπεδα που ήταν προπολεμικά. Είναι χαρακτηριστικό πως μεταξύ 1951‑1961 η Δυτική Γερμανία είχε μέσο ετήσιο ρυθμό ανάπτυξης GNP ~8 % και οι εξαγωγές της τετραπλασιάστηκαν. Έως το 1987 έγινε πρωταγωνιστής στο παγκόσμιο εμπόριο καθώς κατείχε το 7,4% της παγκόσμιας παραγωγής. Βέβαια υπήρξαν και άλλοι λόγοι της ραγδαίας ανάπτυξης της Δυτικής Γερμανίας. Η καταστροφή και η υποβάθμιση σχεδόν όλων των βιομηχανικών μονάδων στην περίοδο του πολέμου, κυρίως λόγω της απόφασης της ναζιστικής ηγεσίας να μεταβάλει την Γερμανία σε πολεμική οικονομία, καθιστούσε απαραίτητη την αντικατάσταση τους με νεότερης τεχνολογίας επενδύσεις. Αυτή η διαδικασία έγινε σχετικά γρήγορα αφού δεν υπήρχαν κρατικά εμπόδια. Ακόμη υπήρχε μέριμνα να κατανεμηθούν οι παραγωγικοί πόροι γρήγορα προς τους αποδοτικότερους τομείς. Τέλος η Δυτική Γερμανία διέθετε υψηλά αποθέματα ανεκμετάλλευτου και ειδικευμένου εργατικού δυναμικού. 16,5 εκατομμύρια Γερμανοί πρόσφυγες κατέφθασαν από την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη ενώ το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της υπαίθρου μετακινήθηκε προς τα αστικά κέντρα. Παράλληλα ιδιαίτερα στις δεκαετίες του 1950 και του 1960 τεράστιος αριθμός ξένων εργατών (Gastarbeiter) έφτανε στην Δυτική Γερμανία ενισχύοντας ακόμη περισσότερο την αύξηση της βιομηχανικής παραγωγικότητας. Όλα αυτά όμως δεν θα είχαν κανένα αντίκτυπο χωρίς σκληρή και πολύωρη εργασία με πλήρη απόδοση από το σύνολο του πληθυσμού. Θα μπορούσαμε κάλλιστα να υποστηρίξουμε ότι η στάση των πολιτών στο όλο εγχείρημα ήταν αυτή που έκανε σε μεγάλο βαθμό την διαφορά.
Η παρουσία της στην διεθνής σκηνή
Όσον αναφορά την παρουσία της στην διεθνή σκηνή η Δυτική Γερμανία το 1952 αποτέλεσε ένα από τα ιδρυτικά μέλη της ΕΚΑΧ και το 1957 της ΕΟΚ και της Euratom. Αυτό όπως ήταν φυσικό ήταν μια πολύ θετική εξέλιξη τόσο για την οικονομία όσο και για την πολιτική της θέση, ενώ συνετέλεσε τα μέγιστα στην ραγδαία ανάπτυξή της. Την ίδια περίοδο , το 1950, στα πλαίσια του πολέμου της Κορέας οι ΗΠΑ προχώρησαν στον επανεξοπλισμό της Δυτικής Γερμανίας για να αποτρέψουν μια πιθανή σοβιετική επιθετικότητα. Το 1955 προχώρησε ένα βήμα παραπέρα αφού εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι οι στρατοί κατοχής των Συμμάχων ποτέ δεν εγκατέλειψαν την Γερμανία , αντίθετα με το που αυτή εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ μετονομάστηκαν σε νατοϊκα.
Η δημιουργία της Ανατολικής Γερμανίας
Η σοβιετική ζώνη κατοχής ανακηρύχτηκε στις 7 Οκτωβρίου, από την Σοβιετική Ένωση, Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας ως απάντηση στην απόφαση των «δυτικών» να ιδρύσουν την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Το κράτος αυτό υιοθέτησε ένα μονοκομματικό, σοσιαλιστικό καθεστώς υπό τον αυστηρό έλεγχο του Κομμουνιστικού Κόμματος, και συγκεκριμένα του Σοσιαλιστικού Ενωτικού Κόμματος Γερμανίας. Το κόμμα είχε όλους τους κρατικούς μηχανισμούς υπό τον πλήρη έλεγχό του, όπως επίσης και όλους τους τομείς της δραστηριότητας των πολιτών. Ο Γενικός του Γραμματέας ήταν ο πραγματικός ηγέτης του κράτους. Υποτυπώδεις θεσμοί υπήρχαν αλλά δεν ήταν ανεξάρτητοι και δεν είχαν ουσιαστική ανεξαρτησία. Διεξάγονταν εκλογές, αλλά ήταν προσχηματικές αφού οι ψηφοφόροι είχαν μία μόνο λίστα με υποψήφιους του SED και των δορυφορικών του κομμάτων.
Το οικονομικό σύστημα
Σε αντίθεση με την Δυτική Γερμανία η Ανατολική δεν γνώρισε την ίδια ανάπτυξη και παρά το γεγονός ότι οι καταστροφές ήταν πολύ λιγότερες σε αυτό το τμήμα της χώρας το 1948 βρισκόταν σε πολύ χειρότερη κατάσταση. Ένας από τους λόγους που συνετέλεσαν σε αυτό ήταν ότι, από την μία κυρίως οι ΗΠΑ ξοδεύαν πολλά χρήματα για την αναδιοργάνωση της Γερμανίας , ενώ από την άλλη οι σοβιετικοί αντλούσαν πόρους από την Ανατολική Γερμανία με σκοπό να καλύψουν τις ανάγκες του δικού τους κράτους. Μιας και ήταν υπό την επιρροή της Σοβιετικής Ένωσης το οικονομικό σύστημα που υιοθέτησε η Ανατολική Γερμανία ήταν παρόμοιο με αυτό της Σοβιετικής Ένωσης, δηλαδή το μοντέλο της ελεγχόμενης οικονομίας. Οι στόχοι , οι τιμές , οι πόροι και όλες οι αποφασίσεις σχετικά με αυτά ήταν αρμοδιότητα του κράτους. Την ίδια στιγμή σχεδόν όλες οι παραγωγικές μονάδες ήταν κρατική ιδιοκτησία. Αρχικά κρατικοποιήθηκαν οι περιουσίες της παλιάς Πρωσικής αριστοκρατίας και των μελών του ναζιστικού κόμματος, καθώς ήταν κυρίως αγροτικές εκτάσεις διαμοιράστηκαν στους φτωχούς αγρότες. Μέχρι το 1972 ακόμη και οι πιο μικρές ιδιωτικές επιχειρήσεις ανήκαν στο κράτος.
Ο αγροτικός τομέας ήταν σχεδόν ολοκληρωτικά κολλεκτιβοποιημένος και συνδέονταν με ένα περίπλοκο πλέγμα σχέσεων με τους συναφείς βιομηχανικούς τομείς. Εκεί είναι που δόθηκε και η μεγαλύτερη έμφαση, σε σημείο μάλιστα που το 1987 το 90% του ΑΕΠ προερχόταν από την βιομηχανική παραγωγή. Παρά τη χειραγώγηση, η οικονομία γνώρισε σταθερούς ρυθμούς ανάπτυξης, κατά μέσο όρο 4–4,6 % ετησίως μεταξύ 1951–1989, λίγο υψηλότερα από τη Δυτική Γερμανία. Όμως σταδιακά προέκυψαν σοβαρά προβλήματα, όπως η έλλειψη καινοτομίας, η γραφειοκρατική αδράνεια, τα προβλήματα ποιότητας προϊόντων και η κακή διαχείριση της παραγωγικής διαδικασίας. Για όλους αυτούς του λόγους υστερούσε σε σχέση με την Δυτική Γερμανία. Παρόλα αυτά έφτασε να έχει αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης συγκριτικά με άλλες χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας, ακόμη και χωρίς την τεχνολογική υπεροχή της Δυτικής Ευρώπης. Ένα ακόμη σημαντικό πλεονέκτημά της ήταν οι κοινωνικές παροχές της ενώ ορισμένες ελλείψεις που υπήρχαν αντιμετωπίζονταν μέσω του σκιώδους δικτύου (grey market) και της υποστηριζόμενης κατανάλωσης. Το εμπόριο ήταν κατά βάση με χώρες του Συμφώνου της Βαρσοβίας και τη Σοβιετική Ένωση. Έκπληξη αποτελεί το γεγονός ότι το 50–60 % του εμπορίου γινόταν με τη Δύση το 1989, παρά την σε μεγάλο βαθμό εξάρτηση που υπήρχε από το ανατολικό μπλοκ. Ίσως αυτό να αποτελεί και το βασικό στοιχείο που της επέτρεπε να αναπτυχθεί σε μεγαλύτερο βαθμό από τα υπόλοιπα ανατολικά κράτη.
Η διεθνής παρουσία της Ανατολικής Γερμανίας
Η Ανατολική Γερμανία μέχρι την δεκαετία του 1970 αναγνωριζόταν επίσημα από πολύ περιορισμένο αριθμό κρατών (κυρίως σοσιαλιστικών). Οι σχέσεις της με την Δυτική Γερμανία ήταν ανύπαρκτες. Μάλιστα η Δυτική Γερμανία είχε προειδοποιήσει ότι θα έκοβε τις διπλωματικές επαφές με οποιοδήποτε κράτος θα αναγνώριζε την Ανατολική Γερμανία. Το 1973 έγινε μέλος του ΟΗΕ, μαζί με τη Δυτική Γερμανία, ενισχύοντας την παρουσία της στη διεθνή σκηνή. Ένα χρόνο νωρίτερα είχε επιτευχθεί η de facto αμοιβαία αναγνώριση. Ως σοσιαλιστική χώρα ήταν μέλος του Συμφώνου της Βαρσοβίας και του COMECON (οικονομική ένωση σοσιαλιστικών κρατών). Γενικότερα η Ανατολική Γερμανία δεν είχε και ιδιαίτερη παρουσία στην διεθνή σκηνή και ήταν ο παρίας των δυο «Γερμανιών». Αυτό οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι περιορισμένο βαθμό ανεξαρτησίας στις διεθνείς υποθέσεις.
Η επανένωση της Γερμανίας
Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου αποτέλεσε την αρχή της κοινής πορείας της επανενωμένης Γερμανίας. Μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου τα σοσιαλιστικά καθεστώτα κατέρρεαν ένα ένα και ξεκίνησαν οι διαδικασίες για την ενοποίηση της Γερμανίας. Ουσιαστικά με την ενοποίηση εννοούμε την ενσωμάτωση της Ανατολικής στην Δυτική Γερμανία η οποία έγινε και επίσημα στις3 Οκτωβρίου 1990. Με μία ματιά αυτό φαίνεται αρκετά απλό και εύκολο όμως στην πραγματικότητα η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ήταν μεγάλα, το θετικό είναι ότι αυτά περιορίστηκαν σχεδόν μόνο στον οικονομικό και κατ’επέκταση στον κοινωνικό τομέα.
Έγγραφο του Oxford Public International law για την επανένωση εδώ
Τα προβλήματα της συγκεκριμένης διαδικασίας και ο τρόπος αντιμετώπισής τους
Η Ανατολική Γερμανία είχε υποανάπτυκτη και κρατικά ελεγχόμενη οικονομία. Την ίδια στιγμή αυξήθηκε προσωρινά η ανεργία και οι κοινωνικές ανισότητες, ιδιαίτερα στα ανατολικά κρατίδια. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο η κυβέρνηση της ενωμένης Γερμανίας επένδυσε τεράστια ποσά για την ανοικοδόμηση των ανατολικών κρατιδίων. Μάλιστα θέσπισε και έναν ιδιαίτερο φόρο τον “φόρο αλληλεγγύης” (Solidaritätszuschlag), ώστε να χρηματοδοτηθούν έργα υποδομών, κοινωνικές παροχές και η ενίσχυση των επιχειρήσεων. Παράλληλα έγινε ιδιωτικοποίηση των παλιών κρατικών επιχειρήσεων μέσω του οργανισμού Treuhandanstalt και εφαρμόστηκαν πολιτικές που έδιναν κίνητρα για νέες επενδύσεις και για την δημιουργία νέων θέσεων εργασίας στην πρώην Ανατολική Γερμανία. Έτσι αναπτύχθηκε σταδιακά ένας ενιαίος οικονομικός χώρος.
Εξαιτίας του οικονομικού χάσματος και της χωριστής πορείας που είχαν ακολουθήσει οι δυο «Γερμανίες» , οι κοινωνικές διαφορές ήταν έντονες. Προκειμένου να αμβλυνθούν ενισχύθηκε το κοινωνικό κράτος για να υποστηρίξει τους πολίτες της πρώην Ανατολικής Γερμανίας και ακολουθήθηκαν προγράμματα για την κοινωνική ενσωμάτωση τους. Υπήρξαν όμως και αντιδράσεις και απογοήτευση, καθώς πολλοί πολίτες της Ανατολής ένιωσαν πολίτες “δεύτερης κατηγορίας”. Όμως αυτές οι κινήσεις ήταν περιορισμένες αφού οι ανατολικο-Γερμανοί ευεργετήθηκαν σημαντικά και οι δυτικο-Γερμανοί έδειξαν διάθεση να βοηθήσουν όπως μπορούσαν. Σε αυτό συνετέλεσαν οι πρωτοβουλίες της Γερμανικής ηγεσίας για δημιουργία κοινής γερμανικής ταυτότητας, χωρίς να αγνοηθεί η διαφορετική ιστορική εμπειρία των δύο πλευρών και για την εφαρμογή πολιτιστικών και εκπαιδευτικών προγραμμάτων που προωθούσαν την αλληλοκατανόηση.
Η επανένωση της Γερμανίας από την άλλη ήταν ιδιαίτερα ωφέλιμη στο πολιτικό και τον διπλωματικό τομέα. Η Γερμανία έγινε κεντρικός παίκτης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Στήριξε τη διαδικασία ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και της διεύρυνσης προς την ανατολική Ευρώπη. Πέρα όμως από την ηγετική θέση στην Ε.Ε. άρχισε να παίζει πιο ενεργό διεθνή ρόλο και ενίσχυσε τη θέση της ως δύναμη ειρήνης και σταθερότητας. Πολύ σημαντικό όμως ήταν ότι ανέκτησε την αξιοπιστία που είχε χάσει εξαιτίας των δύο Παγκόσμιων Πολέμων. Αυτό φάνηκε και από το γεγονός ότι συμμετείχε σε στρατιωτικές επιχειρήσεις του ΝΑΤΟ, κάτι που θεωρούνταν ταμπού της προηγούμενες δεκαετίες.
Σήμερα η Γερμανία έχει κατορθώσει να ξεπεράσει σχεδόν όλα τα προβλήματα στο εσωτερικό της που προέκυψαν με την ενοποίηση. Έτσι παρά της διαφορές που εξακολουθούν να υπάρχουν μεταξύ ανατολής και δύσης έχει εξελιχθεί στην ισχυρότερη οικονομία της Ε.Ε. εκπροσωπώντας το 24% του συνολικού ΑΕΠ της Ένωσης. Την ίδια στιγμή είναι ο τρίτος μεγαλύτερος εξαγωγέας και ο τρίτος μεγαλύτερος εισαγωγέας αγαθών στον κόσμο. Την οικονομική της ανάπτυξη στης μέρες μας ευνοεί και το γεγονός ότι η Γερμανία είναι ο δεύτερος δημοφιλέστερος προορισμός μετανάστευσης στον κόσμο μετά τις ΗΠΑ. Ενώ η πορεία της συνεχίζει να είναι ανοδική στον οικονομικό τομέα ο ρόλος της τα τελευταία χρόνια στον πολιτικό στίβο έχει ενισχυθεί καθώς αποτελεί ηγέτιδα δύναμη της ευρωπαϊκής ηπείρου, που προσπαθεί στο βαθμό που είναι δυνατό να ακολουθήσει μια ανεξάρτητη πολιτικά πορεία.
Έχοντας κάποιος στο μυαλό του την κατάσταση της Γερμανίας μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου φαντάζει ακατόρθωτο αυτό που έχει πετύχει αυτή στις μέρες μας. Παρατηρώντας όμως την πορεία που αυτή ακολούθησε και το πως οι ηγεσία αλλά και ο λαός της Γερμανίας διαχειρίστηκε την όλη κατάσταση δεν πρόκειται να εκπλαγεί. Αυτό ακριβώς είναι και το αξιοθαύμαστο ότι ενώ φαίνεται αυτονόητη η συγκεκριμένη πορεία στην πραγματικότητα ήταν ένας άθλος. Για αυτό και καλό θα ήταν να κλείσουμε με μια σύσταση-ή αλλιώς συμβουλή- : ίσως μέσα από όλη αυτή την διαδικασία να υπάρχουν μαθήματα για το πως θα έπρεπε να αντιμετωπίζονται διαφόρων ειδών κρίσεις και αυτά θα ήταν χρήσιμο να λαμβάνονται υπ’όψη από αυτούς που χαράσσουν πολιτική.
Πηγές:
- https://www.britannica.com/topic/Wirtschaftswunder?
- https://ipfs.ssi.eecc.de/ipfs/QmXoypizjW3WknFiJnKLwHCnL72vedxjQkDDP1mXWo6uco/wiki/Economic_history_of_Germany.html?
- https://www.hwr-berlin.de/fileadmin/institut-ipe/Dokumente/Working_Papers/IPE_WP_114.pdf?
- https://academic.oup.com/ehr/article-abstract/CXXVI/521/1019/421414?
