Στις 29 Μαΐου 1453 συνέβη ίσως ένα από τα ιστορικότερα γεγονότα της ανθρωπότητας, που σηματοδότησε το τέλος του Μεσαίωνα στην Ευρώπη, η κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς Τούρκους. Παράλληλα μια από τις ισχυρότερες αυτοκρατορίες του μεσαιωνικού κόσμου η Βυζαντινή έσβησε. Έκτοτε η ιστοριογραφία προσπαθούσε, ανάλογα και με τα μέσα που είχε στην διάθεσή της, να ανακαλύψει τους λόγους που την οδήγησαν στην παρακμή και εν τέλει στην πτώση. Τα τελευταία χρόνια όμως έκανε την εμφάνισή της μια καινούρια ιστοριογραφική «σχολή». Σύμφωνα με αυτή η παρακμή και το τέλος είναι αναπόφευκτο και άρα η ιστορική έρευνα και ερμηνεία σχετικά με την Βυζαντινή αυτοκρατορία πρέπει να επικεντρωθεί στους λόγους που αυτή επιβίωσε για χίλια χρόνια σε έναν συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο. Όλο και περισσότεροι είναι αυτοί που αρχίζουν και την υιοθετούν γιατί φαίνεται να αντιλαμβάνεται την ιστορία με μία πιο αισιόδοξη ματιά και ίσως μπορεί να δώσει απαντήσεις για την αντιμετώπιση πολλών δυσχερών καταστάσεων αλλά και την προσαρμογή στις μεταβαλλόμενες συνθήκες του σύγχρονου κόσμου. 

Παραδοσιακή σχόλη ιστοριογραφίας 

              Αρχικά θα ήταν καλό να ξεκινήσουμε με την ανάλυση της ιστοριογραφικής σχολής που κυριαρχούσε τα προηγούμενα χρόνια προκειμένου να μπορέσουμε να εντοπίσουμε τις διαφορές και να προβούμε σε μία σύγκριση της χρησιμότητας των δύο. 

              Το βασικότερο χαρακτηριστικό της είναι πως εστιάζει την ιστορική έρευνα στα στοιχεία παρακμής και προσπαθεί να ερμηνεύσει ολόκληρη την αυτοκρατορία μέσα από αυτά. Εστιάζει σε πολιτικο-στρατιωτική ιστορία. Είναι σημαντικό να σημειώσουμε πως έβλεπε την αυτοκρατορία σε μια συνεχόμενη παρακμή που απομακρυνόταν ολοένα και περισσότερο από το “ορθολογικό” ρωμαϊκό ιδεώδες. Ακόμη η πτώση της Πόλης το 1453 θεωρείται τελική “ηθική” κατάρρευση: η θεία δίκη για μια σάπια αυτοκρατορία. Τέλος θεωρεί το Βυζάντιο ως αποτυχημένο “αντίγραφο” της Ρώμης. Η τελευταία αυτή θεώρηση μπορεί να πάρει διάφορες προεκτάσεις καθώς και οι ίδιοι, οι κάτοικοι της αυτοκρατορίας θεωρούσαν τους εαυτούς τους Ρωμαίους. Παρόλα αυτά δεν πίστευαν ότι αποτελούν την παρακμή της. Παράλληλα δίνεται έμφαση στις περιόδους παρακμής, εμφυλίων πολέμων, διαφθοράς, θρησκευτικών συγκρούσεων που βοηθούν στην εξέταση της σταδιακής φθοράς των θεμελίων της αυτοκρατορίας. Στηρίζει της θέσεις της σε μία σειρά από προκαταλήψεις που είχαν αναπτυχθεί εναντίον της βυζαντινής αυτοκρατορίας στην δυτική Ευρώπη κατά τον 17^ο αιώνα, όπως ήταν θεοκρατία, μυστικισμός, έλλειψη δημιουργικότητας, ανατολίτικη παρακμή.

              Αναπτύχθηκε κυρίως από δυτικοευρωπαίους λόγιους (17ος–19ος αιώνας) και συνεχίστηκε από ορισμένους ιστορικούς μέχρι και τον 20ό αιώνα , με βασικότερους εκπροσώπους τον Edward Gibbon και μερικούς Γάλλους και Ρώσους ιστορικούς. Το γεγονός αυτό πρέπει να προβληματίσει και με αυτό το τρόπο να μπορέσουμε να φτάσουμε σε σημείο ερμηνείας των αιτιών που οδήγησαν στην συγκεκριμένη ιστοριογραφική σχολή. Στην διάρκεια του διαφωτισμού στην δυτική Ευρώπη γινόταν μια προσπάθεια απομάκρυνσης από τον μεσαιωνικό κόσμο  και οτιδήποτε θα τον θύμιζε με αποτέλεσμα να δίνεται έμφαση στην παρακμή του. Όπως ήταν φυσικό η βυζαντινή αυτοκρατορία δεν αποτελούσε εξαίρεση και ιστοριογράφοι προσπαθούσαν να υπερτονίσουν τους λόγους παρακμής της. Όμως και για έναν άλλο λόγο δεν υπήρχε διάθεση θετικής οπτικής απέναντι στους βυζαντινούς. Ήταν το διαφορετικό αξιακό σύστημα που πρέσβευε και η απόσταση αυτού από το αντίστοιχο αρχαίο ελληνικό και ρωμαϊκό που εκείνη την εποχή θεωρούνταν οι βάσεις για την κοινωνική εξέλιξη. Στην ουσία υπερτονίζονταν οι αστοχίες της βυζαντινής εξουσίας, τα οργανωτικά της λάθη και το πόσο ευάλωτη ήταν η αυτοκρατορία σε αρκετές περιπτώσεις όταν αντιμετώπιζε εξωτερικούς εχθρούς  με σκοπό να φανούν  όλα όσα δεν έπρεπε να επαναληφθούν από τους «δυτικούς» βασιλείς και κρατικούς υπαλλήλους. 

Ο τρόπος που βλέπουμε το Βυζάντιο αλλάζει 

              Προς τις τελευταίες δεκαετίες του 20^ου αιώνα όμως αναπτύχθηκε μια διαφορετική προσέγγιση της βυζαντινής αυτοκρατορίας, που έκτοτε έχει αρχίσει να κερδίζει έδαφος. Βασική θέσει των ιστορικών που την υιοθέτησαν ήταν πως δεν πρέπει να εστιάζουμε μόνο στο τέλος του Βυζαντίου, αλλά στην ικανότητά του να αντέχει και να επανεφευρίσκει τον εαυτό του. Με αυτό το αξίωμα ως αφετηρία εισήγαγαν στην ιστοριογραφία μια θετικότερη, περισσότερο λειτουργική ανάγνωση της ιστορίας του Βυζαντίου, που απομακρύνεται από το στερεότυπο της «παρακμής» και εξετάζει τη δυναμική του ανθεκτικότητα. Βασικοί  εκπρόσωποι της συγκεκριμένης σχολής ήταν οι John Haldon, Judith Herrin, Averil Cameron, Anthony Kaldellis. Πιο συγκεκριμένα η μελέτη επικεντρώνεται στην λειτουργία στην λειτουργία του κράτους σε πρακτικό επίπεδο και όχι σε μία θεωρητική αναζήτηση του γιατί απέτυχε. Την ίδια στιγμή δίνει έμφαση στην εξέταση της προσαρμοστικής ικανότητας του κράτους του Βυζαντίου. Το συγκεκριμένο σημείο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθώς αν το σκεφτεί κανείς προσεκτικά, μια αυτοκρατορία που επιβίωσε για σχεδόν 1.100 χρόνια έπρεπε προσαρμόσει της πολιτικές τις σε πολλές και διαφορετικές ιστορικές συνθήκες και να αναζητά συνεχώς την εξέλιξη.

              Μελετώντας το Βυζάντιο υπό αυτό το πρίσμα η έμφαση δίνεται περισσότερο στην θεσμική και διοικητική ευελιξία που το χαρακτήριζε, την διπλωματική και πολιτική επινοητικότητα και στην ικανότητα του να ανακάμπτει μετά από τις πολυάριθμες κρίσεις που βίωνε. Το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι πως μετά την πρώτη άλωση από τους σταυροφόρους η αυτοκρατορία κατόρθωσε να ενιδρυθεί και να επιβιώσει για άλλα διακόσια χρόνια. Όμως υπάρχουν και πολυάριθμες ακόμη περιπτώσεις που η αυτοκρατορία έφτασε στο χείλους του γκρεμού. Όλα αυτά τα στοιχεία κρύβουν μέσα τους μια διαχρονικότητα και εξαιτίας αυτού και  μια χρησιμότητα. Παρέχουν μέσω της ιστορικής έρευνας εργαλεία σε όποιον θέλει να λύσει σύγχρονα διοικητικά προβλήματα. Τέλος πέρα από τα οφέλη που παρέχει η συγκεκριμένη μεθοδολογία θεωρείται πως αναγνωρίζει στο Βυζάντιο την πραγματική του ιστορική αξία. Δεν ήταν απλώς ένα από τα πολλά μεσαιωνικά βασίλεια, αλλά η αυτοκρατορία με την μεγαλύτερη πολιτική επίδραση την εποχή που βρισκόταν στην ακμή της.

              Αν παρατηρήσει κανείς προσεκτικά και κριτικά τις δυο σχολές ευκολά μπορεί  να καταλήξει στο συμπέρασμα για το ποια θα μπορούσε να έχει από ιστορικής άποψης την μεγαλύτερη χρησιμότητα. Σαφέστατα η νεότερη σχολή αποτελεί καλύτερη αφετηρία για ιστορική έρευνα καθώς προσφέρει μια αντικειμενικότερη οπτική για την βυζαντινή ιστορία και επικεντρώνεται σε μεγαλύτερο αριθμό στοιχείων. Καταλήγοντας αξίζει να αναφέρουμε ένα ακόμη λόγο για να την επιλέξει. Όπως και οι περισσότερες αυτοκρατορίες έτσι και η βυζαντινή κάποια στιγμή θα έφτανε στο τέλος της, συνεπώς γιατί κάποιος να εστιάζει στο αναπόφευκτο «θάνατο» και στην σπουδαία και καθόλου αυτονόητη πορεία της. 

Πηγές: 

• https://www.bing.com/ck/a?!&&p=a216ed8b609a332f9f53112eccf302ce377f19690371838465ddfb0406ccb9a0JmltdHM9MTc2NDAyODgwMA&ptn=3&ver=2&hsh=4&fclid=0a81add2-5184-61b3-179f-b879500f60c8&psq=%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%81%ce%b9%ce%bf%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%b1+%ce%b2%cf%85%ce%b6%ce%b1%ce%bd%cf%84%ce%b9%ce%bf%cf%85+&u=a1aHR0cHM6Ly9maWxvbG9naWtvcy1pc3RvdG9wb3MuZ3IvMjAxOC8xMC8yNC92eXphbnRpbm9pLWlzdG9yaWtvaS1rYWktY2hyb25vZ3JhZm9pLWdlbmlraS10aGVvcmlzaS8 
• https://www.bing.com/ck/a?!&&p=5ad18039d35442ce9a72d61b2cfff34f868f8e08de8ee37c611af029a1e70c4fJmltdHM9MTc2NDAyODgwMA&ptn=3&ver=2&hsh=4&fclid=0a81add2-5184-61b3-179f-b879500f60c8&psq=%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%81%ce%b9%ce%bf%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%b1+%ce%b2%cf%85%ce%b6%ce%b1%ce%bd%cf%84%ce%b9%ce%bf%cf%85+&u=a1aHR0cHM6Ly9ieXphbnRpbmUtaGlzdG9yeS1pbmZvYmFuay5hbmF2YXRobWlzLmV1Lw 
• https://www.bing.com/ck/a?!&&p=ff54251b8f107df03896d7b7d9b8189dc8a6f7be26de05cfb9813500c0d13be5JmltdHM9MTc2NDAyODgwMA&ptn=3&ver=2&hsh=4&fclid=0a81add2-5184-61b3-179f-b879500f60c8&psq=%ce%b2%cf%85%ce%b6%ce%b1%ce%bd%cf%84%ce%b9%ce%bd%ce%ae+%ce%b9%cf%83%cf%84%ce%bf%cf%81%ce%af%ce%b1+%ce%bc%ce%b5%ce%bb%ce%b5%cf%84%ce%b7%cf%84%ce%ad%cf%82+&u=a1aHR0cHM6Ly9jb2dub3Njb3RlYW0uZ3IvYXJjaGl2ZXMvNDMyMzA