Aραβική Άνοιξη, Στις 17 Δεκεμβρίου του 2010 ένας μικροπωλητής φρούτων, ο Μοχάμεντ Μπουαζίζι, αυτοπυρπολήθηκε στην Τυνησία για να διαμαρτυρηθεί επειδή η αστυνομία τον κακομεταχειρίστηκε και κατάσχεσε, για πολλοστή φορά, το εμπόρευμά του. Κανένας τότε δεν μπορούσε να φανταστεί όλα όσα επρόκειτο να συμβούν στην πατρίδα του αλλά και σε όλη την Βόρεια Αφρική και την Μέση Ανατολή. Στις περιοχές αυτές έλαβε χώρα ένα τεράστιο κύμα διαδηλώσεων και επαναστάσεων με αιτήματα την κυβερνητική αλλαγή και την θέσπιση πολιτικών και κοινωνικών ελευθεριών. Το φαινόμενο αυτό ονομάστηκε Αραβική Άνοιξη γιατί σηματοδότησε την αφύπνιση των αραβικών λαών και την προσπάθεια τους να ξεφύγουν από τον ασφυκτικό κλοιό των δικτατορικών καθεστώτων.
Τι ήταν η Αραβική Άνοιξη
Βέβαια τα συγκεκριμένα γεγονότα δεν αποτελούν μεμονωμένα περιστατικά. Αν παρατηρήσει κανείς την πολιτική κατάσταση στις συγκεκριμένες χώρες σε βάθος χρόνου θα καταλάβει ότι η λαϊκή δυσαρέσκεια για τις κυβερνητικές επιλογές μεγάλωνε και εκδηλωνόταν σε αρκετές περιπτώσεις, απλά η κλίμακα ήταν πολύ μικρότερη όπως επίσης και η ένταση. Η Αίγυπτος, για παράδειγμα, συγκλονίστηκε ήδη το 2005 από σειρά εργατικών και άλλων κινητοποιήσεων, από εκτεταμένη αγροτική αναταραχή κατά τη διατροφική κρίση του 2008 και από απεργίες στην υφαντουργία το 2010. Ενώ από την άλλη στην Τυνησία ένα εκατομμύριο διαδηλωτών που κατήγγειλε τον Ιανουάριο του 2009 την ισραηλινή εισβολή στη Γάζα είναι βέβαιο ότι με τη θεαματική παρουσία του υπογράμμιζε και πολλά εγχώρια δεινά. Συνεπώς η Αραβική Άνοιξη αποτελεί στην ουσία το ξέσπασμα για την μακρόχρονη καταπίεση και τα προβλήματα σε διάφορους τομείς που βίωναν οι πολίτες των κρατών αυτών.
Αραβική Άνοιξη: Τα αίτια
Τα αίτια που οδήγησαν στα συγκεκριμένα κινήματα στις χώρες της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής ήταν κοινωνικά, οικονομικά αλλά και η δυσαρέσκεια απέναντι τον τρόπο αντιμετώπισης των πολιτών από την πολιτική εξουσία. Κατά τη διάρκεια του 2007 και του 2008 οι αραβικές χώρες ταλανίζονταν από την αύξηση των τιμών των σιτηρών και από την ξηρασία. Η ανεργία ήταν άλλο ένα από τα προβλήματα που μάστιζε τον αραβικό πληθυσμό. Μαζί με τη μείωση στην παραγωγή, η δημογραφική έκρηξη ήταν επίσης υπεύθυνη για την αύξηση της ανεργίας. Παράλληλα η ανεξέλεγκτη προκατάληψη κατά των εθνοτικών και θρησκευτικών μειονοτήτων στην περιοχή, όπως των Κούρδων, ήταν μια από τις πιο σημαντικές αιτίες πίσω από την Αραβική Άνοιξη. Η διάκριση λόγω φύλου ήταν ένα σημαντικό θέμα στην περιοχή, καθώς οι γυναίκες δεν απολάμβαναν τα ίδια δικαιώματα με τους άντρες κυρίως στον εργασιακό τομέα γεγονός που όξυνε το πρόβλημα της ανεργίας ακόμη περισσότερο. Τέλος, καθώς ο Άραβας πολίτης αγωνιζόταν για την εγκαθίδρυση των θεμελιωδών δικαιωμάτων τα οποία αποθαρρύνονταν συνεχώς αυξάνονταν η πολιτική αμφισβήτηση των αυταρχικών καθεστώτων. Αποτέλεσμα, μια συνολική καχεξία των εθνικών αστικών τάξεων, μία καταλήστευση του εθνικού πλούτου καθώς και μία αδυναμία ένταξης της νεολαίας στην αγορά εργασίας.
Τυνησία
Η πρώτη χώρα στην οποία σημειώθηκε κινητικότητα ήταν η Τυνησία, όπου σημειώθηκαν διαδηλώσεις τον Δεκέμβριο του 2010. Ένα κίνημα διαμαρτυρίας, που ονομάστηκε «Επανάσταση γιασεμιού» στα μέσα ενημέρωσης, εξαπλώθηκε γρήγορα σε όλη τη χώρα. Η κυβέρνηση της Τυνησίας προσπάθησε χωρίς επιτυχία να τερματίσει τις ταραχές χρησιμοποιώντας βία κατά των διαδηλωτών στους δρόμους, οι οποίοι σύντομα οδήγησαν τον πρόεδρο Μπεν Άλι στην παραίτηση από την εξουσία τον Ιανουάριο του 2011. Αυτό συνέβη καθώς ένοπλες δυνάμεις αρνήθηκαν να καταστείλουν για μία ακόμη φόρα τις «εξεγέρσεις» που λάμβαναν χώρα εναντίον του. Μετά την πτώση του Μπεν Άλι, η Τυνησία εισήλθε σε μια παρατεταμένη περίοδο πολιτικής μετάβασης. Οι βουλευτικές εκλογές τον Οκτώβριο του 2011 κέρδισαν ισλαμιστές που συμμετείχαν σε κυβέρνηση συνασπισμού με μικρότερα κοσμικά κόμματα. Σήμερα θεωρείται το μοναδικό success story της Αραβικής Άνοιξης και είναι η μόνη χώρα της Βόρειας Αφρικής που κατατάσσεται στις «ελεύθερες» από την οργάνωση Freedom House και η μόνη χώρα στον αραβικό κόσμο που κατατάσσεται στις πλήρως δημοκρατικές στον Δείκτη Δημοκρατίας του Economist.
Από την Τυνησία το κίνημα αυτό εξαπλώθηκε και σε άλλα κράτη του βαλκανικού κόσμου. Στην Αίγυπτο, στο Μπαχρέιν, στην Υεμένη, στη Λιβύη και στη Συρία η ιστορία του 26χρονου μικροπωλητή που κέρδιζε τρία ευρώ την ημέρα για να ζήσει την οκταμελή οικογένειά του συγκίνησε τα πλήθη και η παραίτηση του Μπεν Αλί τους έδωσε την ελπίδα ότι θα μπορούσαν να ανατρέψουν και άλλους δικτάτορες.
Αίγυπτος
Στην Αίγυπτο τον Ιανουάριο του 2011 χιλιάδες διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν στην Πλατεία Ταχρίρ στο Κάιρο. Η πτώση του προέδρου Χόσνι Μουμπάρακ, στις 11 Φεβρουαρίου, όμως οδήγησε σε έντονη πολιτική αστάθεια και διαφωνίες για το νέο πολιτικό σύστημα που θα έπρεπε να εγκαθιδρυθεί. Ισλαμιστές από το Κόμμα Ελευθερίας και Δικαιοσύνης (FJP) κέρδισαν τις βουλευτικές και προεδρικές εκλογές το 2011/2012 και οι σχέσεις τους με τα κοσμικά κόμματα επιδεινώθηκαν. Οι διαμαρτυρίες για βαθύτερη πολιτική αλλαγή συνεχίζονται. Την ίδια στιγμή, ο αιγυπτιακός στρατός παραμένει ο μοναδικός πιο ισχυρός πολιτικός παράγοντας μετά το πραξικόπημα του στρατηγού Σίσι, που είχε σκοπό να αποτρέψει τον εξισλαμισμό της χώρας και μεγάλο μέρος του παλιού καθεστώτος παραμένει σε ισχύ.
Λιβύη
Η πτώση του Μουμπάρακ και η στάση της Ουάσινγκτον, η οποία απέσυρε την υποστήριξη της από τον δικτάτορα της Αιγύπτου, ενέπνευσαν τους Λίβυους να ξεσηκωθούν εναντίον του Μουαμάρ Καντάφι που κυβερνούσε επί 40 χρόνια. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα την αντίδραση του καθεστώτος το οποίο προέβη στην βίαιη καταστολή των διαδηλώσεων. Όμως οι εξεγερμένοι, με τη βοήθεια αεροπορικών βομβαρδισμών του ΝΑΤΟ, συνέλαβαν και σκότωσεαν τον Καντάφι. Παρόλα αυτά μέχρι και σήμερα η Λιβύη μαστίζεται από εμφύλιο πόλεμο και χιλιάδες πολίτες αναγκάζονται να πάρουν τον δρόμο της προσφυγιάς. Τα δύο βασικά στρατόπεδα είναι η Κυβέρνηση Εθνικής Συμφωνίας (GNA – Government of National Accord) που υποστηρίζεται και αναγνωρίζεται από τον ΟΗΕ και ο Λιβυκός Εθνικός Στρατός (LNA – Libyan National Army) που μπορεί να μην χαίρει διεθνούς επίσημης αναγνώρισης αλλά υποστηρίζεται από πλήθος κρατών. Τέλος παρά την ανακωχή του του 2020 η κατάσταση είναι αρκετά τεταμένη.
Συρία
Άλλη μια χώρα στην οποία οι αντιπολιτευτικές κινήσεις ενθαρρύνθηκαν από της εξελίξεις στην Αίγυπτο ήταν η Συρία. Το καθεστώς του Μπασάρ αλ Άσαντ ήταν το πιο αστυνομικό κράτος στην περιοχή και όπως ήταν φυσικό αντέδρασε πολύ δυναμικά και κατόρθωσε να κρατηθεί στην εξουσία παρά τον σφοδρό εμφύλιο πόλεμο, με την υποστήριξη της Ρωσίας. Ο εμφύλιος πόλεμος που έλαβε χώρα στην Συρία ήταν ένας από τους πιο αιματηρούς του 21ου αιώνα και από τους πιο πολυμέτωπους. Την κατάσταση περιέπλεκαν ακόμη περισσότερο και οι ξένες δυνάμεις που ενεπλάκησαν σε μεγάλο βαθμό. Από το 2019 η ένταση είχε μειωθεί σε μεγάλο βαθμό κυρίως λόγο της αύξησης της δυνάμεως του Άσαντ. Όμως στις 7 Δεκεμβρίου του 2024 , η πτώση του Άσαντ προκλήθηκε από μια ταχύτατη επίθεση ανταρτών, με επικεφαλής τη Χαγιάτ Ταχρίρ αλ-Σαμ (HTS), μια διάσπαση της Αλ Κάιντα, που έχει χαρακτηριστεί τρομοκρατική οργάνωση από τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Υεμένη
Ενθαρρυμένοι από τα γεγονότα στην Τυνησία, αντικυβερνητικοί διαδηλωτές όλων των πολιτικών χρωμάτων άρχισαν να ξεχύνονται στους δρόμους των πόλεων της Υεμένης στα μέσα του Ιανουαρίου του 2011. Στόχος του ήταν ο πρόεδρος Αλί Αμπντουλάχ Σάλεχ. Ακολούθησαν βίαιες συγκρούσεις μεταξύ διαδηλωτών και κυβερνητικών δυνάμεων, ενώ η Αλ Κάιντα εκμεταλλεύτηκε την αστάθεια αυτή και κατέλαβε εδάφη στα νότια της χώρας. Ο εμφύλιος πόλεμος αποφεύχθηκε, με παρέμβαση της Σαουδικής Αραβίας, αλλά η κατάσταση στην χώρα χειροτερεύει χρόνο με τον χρόνο. Μετά την απομάκρυνση του Σαλέχ και την παράδοση της εξουσίας σε μια μεταβατική κυβέρνηση δεν σημειώθηκαν περαιτέρω βήματα εκδημοκρατισμού και βελτίωσης του τρόπου ζωής και της ασφάλειας των πολιτών. Οι λόγοι είναι η φυλετικές διαμάχες, η δράση της Αλ Κάιντα και η σε τεράστιο βαθμό δυσλειτουργική οικονομία της χώρας.
Μπαχρέιν
Οι διαδηλώσεις στο Μπαχρέιν ξεκίνησαν στις 15 Φεβρουαρίου, λίγες μέρες μετά την παραίτηση του Μουμπάρακ. Βασικό πρόβλημα το οποίο ταλάνιζε χρόνια την μικρή αυτή μοναρχία του περσικού Κόλπου ήταν η αντίθεση μεταξύ της κυβερνώσας σουνιτικής βασιλικής οικογένειας και του πλειοψηφικού σιιτικού πληθυσμού που απαιτεί μεγαλύτερα πολιτικά και οικονομικά δικαιώματα. Ουσιαστικά η Αραβική Άνοιξη αναζωπύρωσε την αντιπαλότητα αυτή και χιλιάδες διαδηλωτές βγήκαν στους δρόμους. Οι δυνάμεις ασφαλείας αντέδρασαν δυναμικά και αυτό που πραγματικά «έσωσε» την μοναρχία ήταν η ξένη επέμβαση. Πρωτεργάτες της επέμβασης ήταν οι Σαουδάραβες, ενώ οι ΗΠΑ επιζητούσαν σταθερότητα και την πρόληψη εντάσεων που θα έθεταν σε κίνδυνο τον Πέμπτο Στόλο που αγκυροβολεί εκεί. Η κατάσταση συνεχίζει να είναι τεταμένη μέχρι τις μέρες μας, καθώς οι παραχωρήσεις που έκανε το καθεστώς δεν φαίνεται να έχουν λύσει τα προβλήματα.
Κράτη όπου σημειώθηκε μικρότερη ένταση
Μεγάλες διαδηλώσεις έγιναν επίσης στην Αλγερία, το Ιράν, το Ιράκ, την Ιορδανία, το Μαρόκο και το Ομάν. Σε αυτές τις χώρες δεν σημειώθηκαν ραγδαίες εξελίξεις και μετά από λίγο οι κυβερνήσεις πέτυχαν τον κατευνασμό των αντιδράσεων με την παραχώρηση ορισμένων μεταρρυθμίσεων. Η αλήθεια είναι πως στις περισσότερες περιπτώσεις τα προβλήματα δεν έχουν λυθεί και δεν λείπουν οι μικροεντάσεις. Αλλά είναι χαρακτηριστικό πως οι πολίτες νιώθουν ότι τα πράγματα οδεύουν προς μια καλύτερη κατεύθυνση και εξ αρχής δεν είχαν σκοπό την ανατροπή των καθεστώτων αλλά την μεταρρύθμισή τους.
Η σύνδεση τον κινημάτων στις διαφορετικές χώρες
Πολλοί έχουν υποστηρίξει ότι η Αραβική Άνοιξη δεν αποτελεί ενιαίο κίνημα αλλά μια σειρά από τοπικά κινήματα και εξεγέρσεις που είχαν παρόμοιες αιτίες, αλλά διαφορετικές μορφές, στόχους και εξελίξεις ανά χώρα. Η αλήθεια είναι πως κάτι τέτοιο ισχύει, αφού όπως είδαμε παρά πάνω τα πράγματα εξελίχθηκαν διαφορετικά σε κάθε κράτος. Ο μόνος λόγος της ταυτόχρονης εξέλιξης των κινημάτων οφείλεται κυρίως στο φαινόμενο ντόμινο που συνεπικουρήθηκε από την χρήση των κοινωνικών δικτύων τα οποία επέτρεπαν την ταχεία μετάδοση των εξελίξεων. Από την άλλη μεριά όμως ευνοείται η μελέτη του φαινομένου συνολικά καθώς στα κράτη αυτά υπήρχαν οι ίδιες κοινονικο-οικονομικές συνθήκες που οδήγησαν στην εκδήλωση των κινημάτων αυτών απέναντι σε αυταρχικά και ανελεύθερα καθεστώτα. Επομένως θα μπορούσαμε να προβούμε σε μία γενική αποτίμηση των αποτελεσμάτων της Αραβικής Άνοιξης.
Οι επιπτώσεις της Αραβικής Άνοιξης
Αρχικά, άμεση συνέπεια των γεγονότων αυτών ήταν γέννηση του Άραβα πολίτη, που μέχρι τότε ήταν υπήκοος είτε αποικιακών δυνάμεων είτε αυταρχικού καθεστώτος, και η αφύπνιση της συλλογικής πολιτικής συνείδησης των λαών αυτών. Παρόλα αυτά τίποτα ουσιαστικό σε σχέση με τους στόχους που είχαν οι διαδηλώσεις και οι εξεγέρσεις δεν επετεύχθη. Οι αλλαγές στον πολιτικό και τον κοινωνικό τομέα ήταν ελάχιστες αφού, με εξαίρεση την Τυνησία, δεν υπήρξε πουθενά ουσιαστικός εκδημοκρατισμός. Όπως είδαμε είτε τα αυταρχικά καθεστώτα επιβίωσαν, είτε ακολούθησε εμφύλιος πόλεμος ο οποίος ακόμη δεν έχει τελειώσει και εξαιτίας αυτού ο στρατός έχει τον πρώτο λόγο σε όλα, είτε η εξουσία περιήλθε λόγω της πολιτικής αστάθειας στα χέρια ακραίων ισλαμιστών που κάθε άλλο παρά τις δημοκρατικές αξίες υποστηρίζουν. Την ίδια στιγμή, η οικονομία σε όλες της χώρες βρίσκεται σε άθλια κατάσταση με κανένα σημάδι βελτίωσης στον ορίζοντα και σε πολλές περιπτώσεις μάλιστα τα πράγματα χειροτερεύουν. Για όλους αυτούς τους λόγους υποστηρίζεται από μελετητές και πολιτικούς και κοινωνικούς επιστήμονες ότι η Αραβική Άνοιξη εξελίχθηκε τελικά σε Χειμώνα.
Η «αποτυχία» της Αραβικής Άνοιξης να παράξει αποτελέσματα που θα έφερναν την αλλαγή που οι πολίτες επιζητούσαν δεν σχετίζεται σε τόσο μεγάλο βαθμό με την διάθεση που επέδειξαν όσοι συμμετείχαν στα κινήματα αυτά. Ο βασικότερος λόγος ήταν η έλλειψη οργάνωσης και συντονισμένης δράσης αλλά και η απουσία στοιχειώδους πολιτικής ηγεσίας. Οι διαδηλώσεις και οι εξεγέρσεις αυτές στηρίχθηκαν στον αυθορμητισμό και την ψυχολογία των μαζών. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να δημιουργηθεί κενό εξουσίας στις περισσότερες περιπτώσεις που το εκμεταλλεύτηκαν παλιές ελίτ, στρατιωτικοί ή ισλαμιστικά κινήματα. Επίσης η βίαιη αντίδραση των καθεστώτων και οι εμπλοκή ξένων δυνάμεων υπονόμευαν την ομαλή μετάβαση, ενίσχυαν την πολιτική αστάθεια και περιέπλεκαν ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Τέλος ανασταλτικός παράγοντας που λειτούργησε καταλυτικά ήταν η διάσπαση της κοινωνικής συνοχής των κινηματιών αλλά και η διχογνωμία της κοινής γνώμης των κρατών. Υπήρχαν έντονες θρησκευτικές, φυλετικές και πολιτικές διαιρέσεις , ενώ η έλλειψη εθνικής ενότητας δυσχέρανε τη μετάβαση στη δημοκρατία.
Συμπερασματικά μπορούμε με ασφάλεια να υποστηρίξουμε ότι η Αραβική Άνοιξη ανέδειξε τα χρόνια προβλήματα που ταλάνιζαν και εξακολουθούν να ταλανίζουν της χώρες του πρώην τρίτου κόσμου (πλέον γνωστού με την ονομασία «Παγκόσμιος Νότος»), όπως επίσης και τον ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν οι μάζες στα πολιτικά τεκταινόμενα. Παρόλα αυτά όμως έφερε στο φως την απόσταση που τις χωρίζει από το να μπορέσουν να εισέλθουν σε περιόδους πολιτικής σταθερότητας και κοινωνικής και οικονομικής ευημερίας.
Πηγές:
- https://www.bing.com/ck/a?!&&p=cb5bf3b15e6deb556f4a5eb4fbcd2a71251f18417288cab55ae3e00b6cbf8036JmltdHM9MTc2MTQzNjgwMA&ptn=3&ver=2&hsh=4&fclid=0a81add2-5184-61b3-179f-b879500f60c8&psq=arabikh+anoijh&u=a1aHR0cHM6Ly9vZGV0aC5ldS8lY2UlYjElY2YlODElY2UlYjElY2UlYjIlY2UlYjklY2UlYmElY2UlYWUtJWNlJWFjJWNlJWJkJWNlJWJmJWNlJWI5JWNlJWJlJWNlJWI3LSVjZiU4NCVjZSViOS0lY2UlYWUlY2YlODQlY2UlYjElY2UlYmQtJWNlJWI1JWNlJWJkLSVjZiU4NCVjZSVhZCVjZSViYiVjZSViNSVjZSViOS0lY2UlYmElY2UlYjElY2UlYjktJWNmJTgwJWNlJWJmJWNlJWI5Lw
- https://www.bing.com/ck/a?!&&p=e1ece3b27fd52de4137c5239c7bc8504b31860b4136e107498fdbf819717904bJmltdHM9MTc2MTQzNjgwMA&ptn=3&ver=2&hsh=4&fclid=0a81add2-5184-61b3-179f-b879500f60c8&psq=arabikh+anoijh&u=a1aHR0cHM6Ly93d3cuZHcuY29tL2VsLyVDRSVCMSVDRiU4MSVDRSVCMSVDRSVCMiVDRSVCOSVDRSVCQSVDRSVBRS0lQ0UlQUMlQ0UlQkQlQ0UlQkYlQ0UlQjklQ0UlQkUlQ0UlQjcvdC02NzM4MzkwNw
- https://www.bing.com/ck/a?!&&p=42dee1d26c838b7dfe61efed8db18f30408ef5564639c25bed68260a1146cfd7JmltdHM9MTc2MTQzNjgwMA&ptn=3&ver=2&hsh=4&fclid=0a81add2-5184-61b3-179f-b879500f60c8&psq=arabikh+anoijh&u=a1aHR0cHM6Ly93d3cudG92aW1hLmdyLzIwMjAvMTIvMTYvd29ybGQvaS1hcmF2aWtpLWFub2lrc2kta2FpLXRvLWZhaW5vbWVuby10aXMtcGV0YWxvdWRhcy8
- https://www.bing.com/ck/a?!&&p=e1324bf86fcc50b4ebe8685b44153b9f10940e15f236cf90cf16d47403408dbdJmltdHM9MTc2MTQzNjgwMA&ptn=3&ver=2&hsh=4&fclid=0a81add2-5184-61b3-179f-b879500f60c8&psq=arabikh+anoijh&u=a1aHR0cHM6Ly93d3cuY25uLmdyL3RhZy9hcmF2aWtoLWFub2l4aA
- https://www.bing.com/ck/a?!&&p=207d028976b4eaf65f0820034a3bbaf35ded5d266121ce49013f7ab962ac4a41JmltdHM9MTc2MTQzNjgwMA&ptn=3&ver=2&hsh=4&fclid=0a81add2-5184-61b3-179f-b879500f60c8&psq=arabikh+anoijh&u=a1aHR0cHM6Ly93d3cuY2FwaXRhbC5nci9lcGlrYWlyb3RpdGEvMTgzODcwNS90aS1pdGFuLWVudGVsZWktYXV0by1wb3UtYXBva2xpdGhpa2UtYXJhYmlraS1hbm9peGkv
- https://www.bing.com/ck/a?!&&p=0c765897f22d5ec1a6b57b29d6cfa0f5f752d6739d55030617ab5b850d47fc1fJmltdHM9MTc2MTQzNjgwMA&ptn=3&ver=2&hsh=4&fclid=0a81add2-5184-61b3-179f-b879500f60c8&psq=arabikh+anoijh&u=a1aHR0cHM6Ly9lbC52b2d1ZWluZHVzdHJ5LmNvbS8xNzI4ODM2OC1hcmFiLXNwcmluZy1jYXVzZXMtYW5kLWNvbnNlcXVlbmNlcw
