Γράφουν οι Εμίρ Πασσαλής και Πέτρος Βάτσης
Παρά το γεγονός ότι η γεωγραφία αποτελεί στις μέρες μας μια επιστήμη παραμελημένη, οφείλουμε να κατανοήσουμε ότι αυτή βρίσκεται σε μια σχέση αλληλεξάρτησης με την πολιτική. Τα δύο αυτά κατ’ επίφαση διακριτά στοιχεία, συνθέτουν αυτό που ονομάζουμε «γεωπολιτική». Η γεωπολιτική, λοιπόν, εστιάζει στον τρόπο με τον οποίο η γεωγραφία επηρεάζει την συμπεριφορά των κρατών, αλλά και τις παγκόσμιες ισορροπίες. Σε αυτό το ευρύτερο πλαίσιο εντάσσονται και οι θεωρίες περί ‘heartland’ και ‘rimland’, οι οποίες πραγματεύονται τη στρατηγική σημασία ορισμένων περιοχών του πλανήτη, ο έλεγχος των οποίων μπορεί να οδηγήσει σε μία «παγκόσμια ηγεμονία» . Οι παραπάνω θεωρίες δεν αποτελούν απλώς ιστορικές αναλύσεις, αλλά, αντίθετα, παραμένουν επίκαιρες μέσα σε έναν κόσμο ταχύτατων γεωπολιτικών εξελίξεων.
Πιο συγκεκριμένα, οι παραπάνω θεωρίες διατυπώθηκαν από τους αναλυτές Η. Mackinder και Ν. Spykman αντίστοιχα. Παρά το γεγονός ότι εξέφρασαν αντικρουόμενες απόψεις για τη στρατηγική σημασία διάφορων περιοχών , οι θεωρίες τους στην ουσία αλληλοσυμπληρώνονται, δημιουργώντας ένα αρκετά περίπλοκο πλέγμα διεθνών σχέσεων.
Θεωρία του “Heartland”
Από την πλευρά του o Mackinder δίνει προτεραιότητα στην σημασία που έχει ο έλεγχος του λεγόμενου ‘heartland’ για την παγκόσμια ηγεμονία. Ο ίδιος ορίζει το ‘heartland’ ως το σημαντικότερο γεωπολιτικά τμήμα της «πλανητικής νήσου» (αγγ. World Island), η οποία κατά τα λεγόμενά του αποτελείται από την Ευρώπη, την Αφρική και την Ασία και ο έλεγχος της είναι εκείνος που εν τέλει ενδέχεται να οδηγήσει σε οικουμενική κυριαρχία. Γεωγραφικά, ο Mackinder τοποθετεί το ‘heartland’ στις απέραντες εκτάσεις της ανατολικής Ευρώπης και της κεντρικής Ασίας. Η σημασία του ‘heartland’ έγκειται στο γεγονός ότι αυτό αποτελεί μία περιοχή γεωγραφικά απομονωμένη, η οποία μάλιστα διαθέτει ανεξάντλητους φυσικούς πόρους. Για τους παραπάνω λόγους, ο Mackinder θεωρεί πως η δύναμη που θα είχε υπό τον έλεγχο της τις συγκεκριμένες εκτάσεις, θα είχε τη δυνατότητα να διεκδικήσει ενεργά την παγκόσμια ηγεμονία.
H. Mackinder: «Όποιος κυβερνά την Ανατολική Ευρώπη ελέγχει το ‘heartland’, όποιος κυβερνά το ‘heartland’ κυβερνά την πλανητική νήσο, όποιος κυβερνά την πλανητική νήσο κυβερνά ολόκληρο τον κόσμο».
Θεωρία του “Rimland”
Με την σειρά του ο Spykman, παρότι έχει την ίδια οπτική με τον Μackinder (αφού και οι δύο συμφωνούν στην ύπαρξη μίας περιοχής-κλειδί για την παγκόσμια υπεροχή), υποστηρίζει πως ο τελευταίος έχει υπερεκτιμήσει τη σημασία του ‘heartland’ και πως το ενδιαφέρον της γεωπολιτικής ανάλυσης πρέπει να επικεντρωθεί σε μία διαφορετική περιοχή. Αναφέρεται ουσιαστικά στην περιμετρική ημισέληνο του ‘heartland’, την οποία θεωρεί νευραλγική για την παγκόσμια πολιτική. Σε αυτή δίνει το όνομα ‘rimland’ και την τοποθετεί ακριβώς περιφερειακά των φυσικών συνόρων του ‘heartland’, δηλαδή στις παράκτιες περιοχές της Μεσογείου, Μέση Ανατολή, Νότια και Νοτιοανατολική Ασία. Κατά τον Spykman, η σπουδαιότητα του ‘rimland’ ανάγεται στο γεγονός ότι οι περιοχές αυτές διαθέτουν μεγαλύτερες βιομηχανικές δυνατότητες και περισσότερο πληθυσμό. Επίσης, αναδεικνύει την υπεροχή των θαλάσσιων δρόμων στις μεταφορές ως παράγοντα ισχύος των δυνάμεων της ζώνης του ‘rimland’, υπογραμμίζοντας παράλληλα την αδυναμία των χερσαίων γραμμών επικοινωνίας που χαρακτηρίζουν γεωγραφικά τις δυνάμεις του ‘heartland’. Για τους παραπάνω λόγους ο Spykman θεωρεί ότι οι πρώτες έχουν την δυνατότητα να αναπτύξουν θαλάσσια αλλά και χερσαία ισχύ, πράγμα που αδιαμφισβήτητα τους δίνει το γεωπολιτικό πλεονέκτημα.
Παραφράζοντας την ρήση του Mackinder o N.Spykman διατείνεται ότι: « Όποιος ελέγχει το ‘rimland’ κυβερνά την Ευρασία, όποιος κυβερνά την Ευρασία ελέγχει τις τύχες του κόσμου».
Όπως προαναφέρθηκε οι θεωρίες αυτές παραμένουν ιδιαίτερα επίκαιρες. Για να κατανοήσουμε περαιτέρω τις πρακτικές τους διαστάσεις επιλέγουμε να τις παρουσιάσουμε στην περίοδο 1939-2014, κατά την οποία παρατηρήθηκε έντονος ανταγωνισμός μεταξύ των δυνάμεων για την κυριαρχία στις εν λόγω περιοχές.
B΄Παγκόσμιος Πόλεμος
Η πρώτη απόπειρα για επικράτηση στη περιοχή του ‘heartland’, στο χρονικό πλαίσιο που εξετάζουμε, παρατηρήθηκε το 1939 με την εισβολή της Ναζιστικής Γερμανίας και της Σοβιετικής Ένωσης στην Πολωνία. Έναν χρόνο αργότερα (Ιούνιος 1940) η ΕΣΣΔ προχώρησε στην προσάρτηση των κρατών της Βαλτικής, ενώ τον ίδιο μήνα η Γερμανία έθεσε σε εφαρμογή την επιχείρηση Barbarossa για την κατάληψη όλων των εδαφών της ΕΣΣΔ που συγκροτούν τον πυρήνα του ‘heartland’. Το στρατηγικό δόγμα της Γερμανίας στην ουσία υπογράμμιζε τη σπουδαιότητα των συγκεκριμένων εδαφών για την οικονομική και πληθυσμιακή μεγέθυνση της χώρας (Lebensraum). Το γεγονός αυτό αποδεικνύει στην πράξη την θεωρία του Mackinder για την σημασία των συγκεκριμένων περιοχών στην προσπάθεια για μια παγκόσμια ηγεμονία , η οποία υπήρξε και βασική επιδίωξη του Α.Χίτλερ. Κατά την ίδια περίοδο, οι συμμαχικές δυνάμεις επέδειξαν ιδιαίτερη μέριμνα για την επικράτηση στις περιοχές του ‘rimland’ (Μέση Ανατολή, Βαλκάνια, Σκανδιναβία), με απώτερο στόχο να αποκόψουν το Τρίτο Ράιχ από τις πολύτιμες εισαγωγές πόρων (πετρελαίου, σιδήρου κ.ο.κ.) που πραγματοποιούνταν κυρίως μέσω θαλάσσης.
Ψυχρός Πόλεμος
Αντίστοιχα, κατά την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου παρατηρήθηκε επίσης έντονη αντιπαλότητα μεταξύ των δυο υπερδυνάμεων (ΗΠΑ, ΕΣΣΔ) για τις ζωτικές περιοχές του ‘heartland’ και του ‘rimland’. Στην συγκεκριμένη περίπτωση βέβαια φαίνεται πως η ΕΣΣΔ είχε το γεωπολιτικό πλεονέκτημα αφού είχε υπό τον έλεγχο της την πλειονότητα των περιοχών του ‘heartland’ μαζί με όλα τα πλεονεκτήματα που αυτές της παρείχαν. Συνεπώς, ο ανταγωνισμός μεταξύ των δυνάμεων επικεντρώθηκε στο πώς θα μπορούσε η κάθε μια από αυτές να εκμεταλλευτεί τις περιοχές του ‘rimland’. Στην ουσία υιοθετήθηκε και από τις δύο μια πολιτική ανάσχεσης. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται αρχικά η δημιουργία του ΝΑΤΟ από τις ΗΠΑ με απώτερο σκοπό να εμποδίσουν την ΕΣΣΔ από το να αυξήσει την επιρροή της στην δυτική και την νότια Ευρώπη και να έχει πρόσβαση στην Μεσόγειο και τον Ατλαντικό Ωκεανό. Την ίδια στιγμή εξελισσόταν και ένας αγώνας για την επικράτηση στις υπόλοιπες περιοχές του ‘rimland’. Το 1950 ο ανταγωνισμός μεταξύ των δύο δυνάμεων κορυφώθηκε, οδηγόντας στο ξέσπασμα εμφυλίου πολέμου στην Κορέα, αφού και οι δύο προσπαθούσαν να διασφαλίσουν την επιρροή τους σε αυτήν την κρίσιμη γεωπολιτικά περιοχή. Το 1955 κάτι παρόμοιο ξεκίνησε και στο Βιετνάμ με απώτερο σκοπό τον έλεγχο της Νοτιοανατολικής Ασίας. Τέλος το 1979 έχουμε την σύγκρουση των δύο πλευρών στο Αφγανιστάν, αυτή την φορά με πιο άμεσο τρόπο. Η ΕΣΣΔ εισέβαλε στο Αφγανιστάν προκειμένου να σταθεροποιήσει την φιλοκομμουνιστική κυβέρνηση και να αυξήσει την επιρροή της στην περιοχή. Αυτό όμως προκάλεσε την έντονη αντίδραση των ΗΠΑ ,οι οποίες ενεπλάκησαν έντονα στον πόλεμο υποστηρίζοντας την πλευρά των Μουτζαχεντίν. Όλες αυτές οι συγκρούσεις αποτυπώνουν στην ουσία την προσπάθεια της ΕΣΣΔ για διασφάλιση των ζωτικών της συμφερόντων (έξοδος στις θερμές θάλασσες, ασφάλεια των συνόρων) και από την άλλη πλευρά την επιθυμία των ΗΠΑ να την αποτρέψουν .
Μεταψυχροπολεμική εποχή
Μετά το πέρας του Ψυχρού Πολέμου και τη διάλυση της ΕΣΣΔ παρατηρήθηκε μια πιο επεκτατική πολιτική εκ μέρους των ΗΠΑ , αφού έγινε προσπάθεια διεύρυνσης του ΝΑΤΟ προς ανατολάς, με την ένταξη χωρών της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, στις οποίες η σοβιετική επιρροή είχε πλέον εκλείψει. Προσπάθεια αντιστάθμισης της κατάστασης επιχειρήθηκε από την πλέον Ρωσική Ομοσπονδία με την επιτυχημένη απόπειρα προσεταιρισμού της Λευκορωσίας. Στα πλαίσια του παραπάνω ανταγωνισμού σημαντικό πεδίο δραστηριότητας υπήρξε η Ουκρανία, η οποία διατηρούσε αρχικά μια ελαφρώς ρωσόφιλη στάση. Όμως, η ανατροπή της φιλικά προσκείμενης προς τη Ρωσία κυβέρνησης Yanukovych τον Φεβρουάριο του 2014 σηματοδότησε την έναρξη των διαπραγματεύσεων για την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ, γεγονός που προκάλεσε την έντονη αντίδραση της Ρωσίας. Η τελευταία επιχείρησε την κατάληψη της Κριμαίας (27 Φεβρουαρίου 2014), προκειμένου να εξασφαλίσει τη ζωτική για την ίδια πρόσβαση του στόλου της στη Μαύρη Θάλασσα και κατ΄ επέκταση στη Μεσόγειο.
Κλείνοντας, οφείλουμε να τονίσουμε ότι οι εν λόγω θεωρίες δεν εξασφαλίζουν απαραίτητα τη δυνατότητα πρόβλεψης της εξωτερικής πολιτικής του εκάστοτε κράτους. Στην πραγματικότητα, αποτελούν χρήσιμα θεωρητικά εργαλεία για την ανάλυση της συμπεριφοράς τους σε σχέση με τη γεωπολιτική ισορροπία ισχύος που διαμορφώνεται στις συγκεκριμένες περιοχές.
*Το παραπάνω άρθρο βασίζεται στο βιβλίο του Σπύρου Κατσούλα « Διλλήματα στο τρίγωνο»
