Εισαγωγή
Στο προηγούμενο άρθρο της ιστοσελίδας μας είχαμε κάποια βασικά χαρακτηριστικά του chat control. Σκοπός αυτού του άρθρου είναι να συνεχίσει την ανάλυση αυτού του θέματος, προεκτείνει το και εστιάζοντας περισσότερο σε επίπεδο θεσμών και δικαιωμάτων.
Διανύοντας την σημερινή ψηφιακή εποχή, όπου η καθημερινότητα διαδραματίζεται όλο και περισσότερο στο ψηφιακό περιβάλλον, η ασφάλεια και η ιδιωτικότητα αποτελούν ένα αμφιλεγόμενο ζήτημα. Η ραγδαία αύξηση της διακίνησης υλικού σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων έχει ωθήσει την Ευρωπαϊκή Ένωση να επανεξετάσει την πολιτική ασφάλειας της. Στο επίκεντρο της συζήτησης βρίσκεται η απόφαση του κανονισμού «Chat Control», η οποία ενδεχομένως να θεσπίσει ένα πλαίσιο εντοπισμού και αντιμετώπισης των διαδικτυακών εγκλημάτων στις ψηφιακές πλατφόρμες.
Η πρωτοβουλία αυτή δεν επικαλείται απλά την ενίσχυση των μηχανισμών των νόμων προστασίας από το παράνομο περιεχόμενο, αλλά αγγίζει τα πυρήνα των θεμελιωδών δικαιωμάτων που έχουν καταχωρηθεί από το νομικό πλαίσιο όπως το δικαίωμα της ιδιωτικότητας και του απορρήτου επικοινωνιών. Το ζήτημα δεν αποτελεί μια απλή μεταρρύθμιση του ψηφιακού συστήματος αλλά προκαλεί ένα βασικό θεσμικό δίλημμα: είναι θεμιτή η ευρωπαϊκή παρέμβαση και η υποστήριξη μηχανισμών παρακολούθησης εφόσον αποσκοπεί στην εξέταση των ψηφιακών εγκλημάτων ή οι νόμοι και κανονισμοί περί ιδιωτικότητας πρέπει να παραμείνουν αδιαπραγμάτευτοι;
Τι είναι το Chat Control
Ο Κανονισμός για την Πρόληψη και την Καταπολέμηση της Σεξουαλικής Κακοποίησης Παιδιών έχει ως βασική επιδίωξη την αντιμετώπιση της σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων στο διαδίκτυο, μέσα από την υιοθέτηση ενός συνόλου παρεμβάσεων. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνεται η δημιουργία ενός ρυθμιστικού πλαισίου η οποία θα υποχρεώνει τις ψηφιακές πλατφόρμες να προβαίνουν σε συστηματική ανίχνευση και υποβολή αναφορών σε υλικό παιδικής κακοποίησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο (CSAM).
Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών υιοθετούν επιφυλακτική στάση σχετικά με την προτεινόμενη ρύθμιση, η οποία σύμφωνα με προσεγγίσεις τείνει να αποδυναμώσει την κρυπτογράφηση από “άκρο σε άκρο”, προσβάλλοντας το δικαίωμα της προστασίας των προσωπικών δεδομένων και ανοίγει τον δρόμο για αδιάκριτη και εκτεταμένη επιτήρηση. Παράλληλα σχετική μελέτη επισημάνει ότι με τα σημερινά τεχνολογικά μέσα η ανίχνευση υλικού δεν είναι εφικτή χωρίς σφάλματα και χωρίς την ύπαρξη ψευδών θετικών αποπλανητικών ενδείξεων.
Εντολές Ανίχνευσης (Εντολές Ανίχνευσης)
Ένα από τα πιο σημαντικά και τεχνικά στοιχεία του κανονισμού είναι οι εντολές ανίχνευσης. Με τον όρο αυτό χαρακτηρίζονται οι δεσμευτικές αποφάσεις που μπορούν να εκδίδονται από τις αρχές προς τον πάροχο διαδικτυακών υπηρεσιών για να εφαρμόσει τεχνολογίες εντοπισμού υπόπτου περιεχομένου. Η έκδοση αυτών των εντολών θα πραγματοποιούνται μόνο σε περίπτωση εξαιρετικού κινδύνου ότι μια υπηρεσία χρησιμοποιείται ως μέσο παράνομων δραστηριοτήτων. Οι εντολές ανίχνευσης σύμφωνα με την απόφαση θα είναι χρονικά περιορισμένες και θα υπόκεινται σε όρους αναλογικότητας και δικαστικής και διοικητικής εποπτείας.
Διαπραγματεύσεις και μεταβατικό πλαίσιο
Στα τέλη του Νοεμβρίου του 2023 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε την εντολή για την έναρξη των διαπραγματεύσεων με τα κράτη μέλη της Ένωσης, με στόχο τη διαμόρφωση της τελικής νομοθεσίας. Παράλληλα, οι προσωρινοί κανόνες που επιτρέπουν στις ψηφιακές εταιρείες να παρεκκλίνουν από την νομοθεσία περί ηλεκτρονικής προστασίας της ιδιωτικότητας, επρόκειτο να λήξουν τον Αύγουστο του 2024. Προκειμένου να αποφευχθεί η δημιουργία νομικού κενού, το Συμβούλιο και το Κοινοβούλιο τον Φεβρουάριο του 2024 κατέληξαν σε προσωρινή συμφωνία για παράταση της παρέκκλισης έως τον Απρίλιο του 2026.
Παράλληλα η Ένωση κάνει σημαντικές προσπάθειες για ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων για ένα μόνιμο νομικό πλαίσιο στο οποίο θα προλάβει και θα αντιμετωπίσει την παιδική σεξουαλική κακοποίηση, ώστε να αποφευχθεί η ανάγκη για περαιτέρω παράταση των προσωρινών κανόνων. Το Κοινοβούλιο έχει ήδη δηλώσει τη θέση του σχετικά με την πρόταση, το Συμβούλιο ακόμη δεν έχει συμφωνήσει στη διαπραγματευτική εντολή, γεγονός που καθιστά την παράταση. Για να τεθεί σε ισχύ η προσωρινή συμφωνία θα πρέπει να λάβει την επίσημη έγκριση του Συμβουλίου.
Ευρωπαϊκοί θεσμοί
Κατά τη θεσμοθέτηση ενός νέου κανονισμού στην Ευρωπαϊκή Ένωση βασική προϋπόθεση αποτελεί η συνεργασία των θεσμικών οργάνων με διακριτούς ρόλους. Στη νομοθετική διαδικασία του πρωταρχικού ρόλου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, η οποία διαθέτει το νομοθετικό μονοπώλιο και παρακολουθεί την τήρηση του ενωσιακού δικαίου κατά την εφαρμογή των διατάξεων. Το Ευρωκοινοβούλιο και το Συμβούλιο είναι οι θεσμοί που εξετάζουν, τροποποιούν και εγκρίνουν τις νομοθετικές προτάσεις της Επιτροπής, ώστε να καταστούν δεσμευτικές ενωσιακές πράξεις.
Στην νομοθετική διαδικασία για τον κανονισμό περί αντιμετώπισης της σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων στο διαδίκτυο η Ευρωπαϊκή επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι οι κύριοι συντελεστές της πράξης. Το 2022 η Επιτροπή υπέβαλε την αρχική πρόταση για την δημιουργία του πλαισίου ασφαλείας, το οποίο όπως αναφέραμε, προκάλεσε εντάσεις σχετικά με την παραβίαση των δικαιωμάτων. Το Ευρωκοινοβούλιο έχει εκφράσει σαφή πρόθεση προστασίας της κρυπτογράφησης και περιορισμό της σάρωσης των ιδιωτικών συνομιλιών, ενώ ταυτόχρονα υποστηρίζει μέτρα πρόληψης μέσω των εργαλείων ασφαλείας χωρίς υποχρεωτική παρακολούθηση όλων των επικοινωνιών. Ωστόσο οι ευρωβουλευτές αντιτίθεται στο νομοσχέδιο και υποστηρίζουν την εφαρμογή της αναλογικής αρχής, καθώς και τον σεβασμό της ιδιωτικότητας.
Το Συμβούλιο της Ένωσης, το οποίο αντιπροσωπεύει τις κυβερνήσεις των κρατών μελών, συμφώνησε σε μια κοινή διαπραγματευτική θέση για τη νομοθεσία η οποία ενισχύει την προστασία της κρυπτογράφησης. Η προσέγγιση του Συμβουλίου διαφοροποιείται από την αρχική θέση της Επιτροπής, καθώς επιμένει στην αντιμετώπιση του κινδύνου μέσω της αξιολόγησης του και καταργεί την υποχρεωτική και αδιάκριτη κατάσταση ακόμα και των συνομιλιών με κρυπτογράφηση από “άκρο στο άκρο”. Παράλληλα καθιστά υποχρεωτική την οδηγία ePrivacy , η οποία επιτρέπει την εθελοντική σάρωση των συνομιλιών από τις ψηφιακές πλατφόρμες, ενώ εισάγει την υποχρέωση αξιολόγησης του κινδύνου.
ePrivacy
Ο ευρωπαϊκός κανονισμός για την προστασία των προσωπικών δεδομένων στις ψηφιακές υπηρεσίες αποτελεί το νομικό πλαίσιο στο οποίο προστατεύει την ιδιωτικότητα και τα προσωπικά δεδομένα των χρηστών του διαδικτύου, συμπληρώνοντας τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR), ρυθμίζοντας την ασφάλεια, τον νόμο για τα cookies και τα δεδομένα κίνησης στους ιστότοπους.
Τελικά είναι θεμιτή η Ευρωπαϊκή παρέμβαση ή η προστασία των προσωπικών δεδομένων πρέπει να μείνει αδιαπραγμάτευτη;
Το ερώτημα αυτό δεν μπορεί να απαντηθεί απόλυτα, αλλά υπό όρους με βάση της νομοθεσίας που ορίζεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με το ενωσιακό νομικό πλαίσιο τα δικαιώματα δεν είναι απεριόριστα, αλλά υπόκεινται σε περιορισμούς που προβλέπονται από τον νόμο, επιδιώκουν συγκεκριμένο σκοπό και τηρούν την αρχή της αναλογικότητας.
Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναγνωρίζει την προστασία της ιδιωτικότητας και του απορρήτου επικοινωνιών, ενώ η επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων ρυθμίζεται από τον Γενικό Κανόνα για την προστασία δεδομένων. Παράλληλα η αντιμετώπιση των σεξουαλικών εγκλημάτων μέσω του διαδικτύου η Ένωση αποτελεί αναγνωρισμένος στόχος.
Άρα η ερώτηση δεν είναι αν η παρέμβαση αυτή είναι καθαυτή θεμιτή ή όχι, αλλά υπό ποιες προϋποθέσεις μπορεί να ενταχθεί στο ενωσιακό δίκαιο χωρίς να παραβιάσει τα θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει επανειλημμένα τονίσει ότι η αδιάκριτη και συνεχόμενη παρακολούθηση αντικρούεται με τις αρχές του, όταν δεν υπάρχει συνοδεία ορίων και δικαστικών ελέγχων. Επομένως μια ευρωπαϊκή παρέμβαση θα μπορούσε να θεωρηθεί θεμιτή όταν υπάρχει συγκεκριμένος σκοπός και στόχος.
Υπό το πρίσμα αυτό παύει να υπάρχει η αντιπαράθεση μεταξύ «παρακολούθησης» και «ιδιωτικότητας», αλλά πώς μπορεί η Ένωση να θεσπίσει ένα νομικό πλαίσιο που θα συνδυάσει την προστασία των προσωπικών δεδομένων με την προστασία των δικαιωμάτων των παιδιών.
Πηγές
https://en.wikipedia.org/wiki/Chat_Control
https://www.european-eprivacy-regulation.com
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/?uri=CELEX:12012P/TXT
