Ιράν και ισορροπίες εξωτερικής πολιτικής.

Στρατηγική αυτονομία.

Η σχετικά πρόσφατη κλιμάκωση της σύγκρουσης μεταξύ Ιράν και Ισραήλ επανέφερε στο προσκήνιο τη βαρύτητα του Ιράν στη Μέση Ανατολή και στον παγκόσμιο συσχετισμό ισχύος, αναδεικνύοντας ταυτόχρονα τη διττή κατεύθυνση της εξωτερικής του πολιτικής. Από τη μία, η εμπλοκή των ΗΠΑ στη σύρραξη υπονόμευσε κατά πολύ τις όποιες προσπάθειες εξομάλυνσης των σχέσεων του Ιράν με τη Δύση, η οποία εξακολουθεί να ασκεί έντονη πίεση στην Ισλαμική Δημοκρατία. Από την άλλη, η άρνηση της Ρωσίας να στηρίξει εμπράκτως το Ιράν επέδειξε την τρωτότητα των σχέσεων μεταξύ των “στρατηγικών εταίρων”. Η επιφυλακτικότητα τόσο προς τη δύση όσο και προς τις αναθεωρητικές δυνάμεις όπως η Ρωσία και η Κίνα, διαπνέει σε μεγάλο βαθμό τις κινήσεις του Ιράν στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής. Αυτό αναδεικνύει με σαφή τρόπο το αντιφατικό γεωπολιτικό τοπίο μέσα στο οποίο δραστηριοποιείται η χώρα.

Πράγματι, το Ιράν δεν αποτελεί κλασσικό παράδειγμα “συμμάχου”, αλλά, αντίθετα, επιχειρεί μία πολύπλοκη εξωτερική πολιτική, αποφεύγοντας την ευθυγράμμιση με έναν συγκεκριμένο πόλο ισχύος (Δύση/Ρωσία-Κίνα). Οι διπλωματικοί χειρισμοί της Τεχεράνης βασίζονται σε μία τακτική ισορροπίας, η οποία θα της επιτρέψει να διατηρήσει έναν σημαντικό βαθμό αυτονομίας στη γεωπολιτική σκακιέρα. Εν ολίγοις, το Ιράν καταβάλλει προσπάθειες προκειμένου να αποφύγει τόσο την πλήρη δυτική περιθωριοποίηση όσο και την προσκόλλησή τού στον άξονα Ρωσίας-Κίνας. Πώς όμως επιχειρεί να διατηρήσει αυτήν την ιδιότυπη στρατηγική αυτονομία;

Η μεικτή πολιτική της Τεχεράνης απέναντι στη Δύση.

Η έντονα αντιδυτική πολιτική ρητορική της Τεχεράνης, καθώς και ο ισλαμικός φονταμενταλισμός που αποτελεί το κύριο ιδεολογικό της υπόβαθρο, δεν αφήνουν περιθώρια αμφιβολίας για τη στάση του Ιράν απέναντι στη δυτική ηγεμονία στο διεθνές σύστημα. Το Ιράν αποτελεί την κατά κόρον αναθεωρητική δύναμη στη Μέση Ανατολή, αμφισβητώντας όχι μόνο την περιφερειακή σταθερότητα αλλά και την παγκόσμια διάταξη ισχύος. Για τον σκοπό αυτόν η Ισλαμική Δημοκρατία έχει μάλιστα αναπτύξει ένα σύνθετο δίκτυο “proxies” από τη Βηρυτό μέχρι τη Σαναά, ενώ παράλληλα έχει ενισχύσει την παραγωγή στρατιωτικού εξοπλισμού (κυρίως drones και βαλλιστικών πυραύλων).

Παρά όμως την εχθρική ρητορική του Ιράν, αυτό δεν έχει αποκλείσει πλήρως τους διαύλους επικοινωνίας με τη Δύση (εν αντιθέσει με τη Β. Κορέα λόγου χάρη, η οποία έχει υιοθετήσει το δόγμα “juche”), επιδεικνύοντας την προθυμία του να διαπραγματευτεί (ιδίως σε περιπτώσεις που αφορούν τεχνολογικά ή οικονομικά οφέλη). Έτσι, λοιπόν, η Τεχεράνη μοιάζει ιδιαίτερα πρόθυμη να προχωρήσει σε συμβιβασμούς με τη Δύση όταν ικανοποιείται το εθνικό της συμφέρον, όπως φάνηκε στο “JCPOA” (Joint Comprehensive Plan of Action) για το πυρηνικό της πρόγραμμα και την ως αντάλλαγμα επανένταξη του Ιράν στο διεθνές σύστημα πληρωμών (SWIFT) ή στις προσπάθειες αποκλιμάκωσης της έντασης με τη Δύση (μέσω ευρωπαϊκών διαύλων) ύστερα από την αποχώρηση των ΗΠΑ από τη συμφωνία και την επιβολή σκληρότατων κυρώσεων (2018). Μάλιστα, η Τεχεράνη έδειξε προθυμία να συνεργαστεί με την IAEA (International Atomic Energy Agency), έναν θεσμό με σαφώς δυτικές καταβολές, για την επιτήρηση του πυρηνικού της προγράμματος.

Παράλληλα, ενισχύει την πολιτική ανοιχτών διαύλων μέσω της ένταξής του σε διεθνείς οργανισμούς όπως ο ΟΗΕ και το ΔΝΤ, στο πλαίσιο των οποίων αλληλεπιδρά με δυτικούς δρώντες. Χαρακτηριστικά παραδείγματα της προσέγγισης με τη Δύση αποτελούν η συμμετοχή του Ιράν σε φόρουμ των Ηνωμένων Εθνών για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη, το αίτημα στο ΔΝΤ για οικονομική ενίσχυση εν καιρώ πανδημίας, αλλά και η προαναφερθείσα συμμόρφωση με το JCPOA και η συνεργασία με την IAEA.

Επιπρόσθετα, η Ισλαμική Δημοκρατία προχώρησε σχετικά πρόσφατα σε εξομάλυνση των σχέσεών της με τη Σαουδική Αραβία (που διατηρεί έντονα φιλικές και στρατηγικές σχέσεις με τις ΗΠΑ), επιβεβαιώνοντας τη στροφή του Ιράν από την μετωπική ιδεολογική αντιπαράθεση σε μία πιο ρεαλιστική αντίληψη της εξωτερικής πολιτικής. Μέσω της διπλωματικής προσέγγισης με τη Σ. Αραβία το Ιράν επιδιώκει τη διαμόρφωση μίας νέας ισορροπίας ισχύος που θα υπολογίζει και θα εξυπηρετεί περισσότερο τα συμφέροντά του στη Μέση Ανατολή, ενώ παράλληλα ελπίζει σε μία πιο ομαλή μετάβαση από ένα σύστημα δυτικού αποκλεισμού σε ένα σύστημα εξισορρόπησης συμφερόντων (η Σαουδική Αραβία λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό ως μεσολαβητής).

Όπως επισημάνθηκε στην αρχή του άρθρου, η άμεση εμπλοκή των ΗΠΑ στη σύγκρουση Ιράν-Ισραήλ υποβάθμισε πολλές από τις προσπάθειες επαναπροσέγγισης του Ιράν με τη Δύση. Παρόλα αυτά, η Τεχεράνη φαίνεται πρόθυμη να συζητήσει την επανέναρξη διαπραγματεύσεων για ενδεχόμενη επανένταξη στο JCPOA. Ο Υπουργός Εξωτερικών της Ισλαμικής Δημοκρατίας, Αμπάς Αραγτσί, δήλωσε, μάλιστα, την προθυμία της Τεχεράνης να διαπραγματευτεί με τις ΗΠΑ το πυρηνικό της πρόγραμμα, αφού όμως πρώτα λάβει τις απαραίτητες για την ασφάλειά της εγγυήσεις.

Ιράν και οι ηγέτες του “global south”.

Σαφώς πιο φιλικά προσκείμενη είναι η στάση της Τεχεράνης απέναντι στους ηγέτες του λεγόμενου “Global South”, και συγκεκριμένα τη Ρωσία και την Κίνα. Οι σχέσεις μεταξύ των δυνάμεων αυτών δεν υποδαυλίζονται από εχθρική ρητορική των ΜΜΕ και την έντονη ιδεολογική αντιπαράθεση (όπως συμβαίνει στην περίπτωση της Δύσης). Ωστόσο, και στις δικές τους σχέσεις παρατηρούνται ρήγματα που σχετίζονται με τις διαφορετικές πολιτικές, στρατηγικές και οικονομικές βλέψεις των ηγεσιών τους.

Ιράν-Ρωσία, συνεργασία και ανταγωνισμός.

Όσον αφορά στη Ρωσία, η Ισλαμική Δημοκρατία έχει υιοθετήσει μία τακτική επιλεκτικής συνεργασίας σε ποικίλους τομείς. Ακριβέστερα, οι δύο χώρες συνεργάζονται έντονα στον χώρο της ανάπτυξης στρατιωτικού υλικού και ανταλλαγής πληροφοριών. Τρανό παράδειγμα αποτελεί η πώληση των ρωσικών συστημάτων αεράμυνας “S-300” στο Ιράν, η χρήση των ιρανικών drones “shahed” στο Ρωσο-Ουκρανικό, καθώς και η ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με εξτρεμιστικές ισλαμικές οργανώσεις (όπως οι ISIS/ISIL) στη Μέση Ανατολή. Στη Συρία ,μάλιστα, παρατηρήθηκε ουσιαστική συνεργασία μεταξύ των δύο πλευρών για τη διατήρηση του καθεστώτος Άσσαντ στην εξουσία. Το Ιράν παρείχε στρατιωτική βοήθεια, ενεργοποιώντας διάφορες παραστρατιωτικές οργανώσεις, ενώ η Ρωσία οργάνωσε αεροπορικές επιθέσεις κατά των αντικυβερνητικών ενόπλων ομάδων. Τέλος, οι δύο χώρες έχουν αναπτύξει από κοινού και κάτω από την πίεση των δυτικών κυρώσεων σύνθετες τακτικές οικονομικής συνεργασίας. Μετά τον αποκλεισμό της Ρωσίας από το σύστημα “SWIFT” (2022), το μεγαλύτερο μέρος των εμπορικών τους συναλλαγών πραγματοποιείται σε Ρούβλια και Ριάλ, ενώ παράλληλα έχουν υπάρξει συζητήσεις για τη δημιουργία κοινής τράπεζας επενδύσεων σε υποδομές και σε εμπορικές συμφωνίες.

Παρά όμως την τακτική συνεργασία μεταξύ των δύο κρατών, οι σχέσεις μεταξύ τους δεν είναι καθαρά συμμαχικές. Η παρουσία ρωσικών στρατευμάτων στη Μέση Ανατολή (συγκεκριμένα στη Συρία) ανέδειξε τη σύγκρουση συμφερόντων μεταξύ Μόσχας και Τεχεράνης. Η Ρωσία αναζητά τη σταθερότητα μέσω φιλικά προσκείμενων κυβερνήσεων (όπως κάποτε εκείνη του Άσσαντ και τώρα του Αλ-Σαράα) που θα επιτρέψουν τη διατήρηση των ρωσικών βάσεων εντός της επικράτειάς τους, πράγμα που θα εξασφάλιζε στη Ρωσία ναυτική παρουσία στη Μεσόγειο και διεθνή επιρροή. Αντίθετα, το Ιράν στηρίζει τη δημιουργία μίας αποκεντρωμένης Συρίας, όπου οι τοπικές πολιτοφυλακές και οι ένοπλες σιιτικές ομάδες (που λειτουργούν ως proxies) κοντά στα υψίπεδα του Γκολάν θα δημιουργούσαν έναν επιπλέον μοχλό πίεσης προς το Ισραήλ και τις ΗΠΑ. Επιπλέον, με την αποκοπή της Ρωσίας από τις δυτικές αγορές αυξήθηκε ο ανταγωνισμός Μόσχας – Τεχεράνης στις εξαγωγές ενέργειας. Η Ρωσία έχασε σε μεγάλο βαθμό τη ζωτικής σημασίας ευρωπαϊκή αγορά, γεγονός που την υποχρέωσε να αναζητήσει εναλλακτικές στην Ασία, όπου το Ιράν κατείχε μεγάλο μέρος των εξαγωγών πετρελαίου. Τέλος, η περιορισμένη στήριξη της Ρωσίας προς το Ιράν στις επιθέσεις που αυτό δέχτηκε από τις αεροπορίες του Ισραήλ και των ΗΠΑ απέδειξε τα όρια και τη μεικτή πολιτική των δύο πλευρών στις μεταξύ τους σχέσεις.

Η κινεζική επιρροή στην Τεχεράνη και οι προσπάθειες εξισορρόπησής της.

Οι σχέσεις του Ιράν με την Κίνα αποτελούν επίσης ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον πεδίο ανάλυσης, καθώς, όπως και στην περίπτωση της Ρωσίας, παραμένουν αμφίσημες, με στοιχεία συνεργασίας αλλά και ανταγωνισμού.

Ακρογωνιαίο λίθο στη συνεργασία Ιράν-Κίνας αποτελεί το 25ετές στρατηγικό πρόγραμμα που υπεγράφη μεταξύ των δύο εταίρων το 2021 και περιλαμβάνει συνεργασία σε τομείς όπως οι υποδομές, η ενέργεια, η οικονομία και ο στρατός. Ακριβέστερα, εκτιμάται η επένδυση περίπου 300-400 δισεκατομμυρίων δολαρίων από την πλευρά της Κίνας στην οικονομία του Ιράν, με αντάλλαγμα τη φθηνή προμήθεια ιρανικού πετρελαίου στην Κίνα (περίπου 18-20% χαμηλότερα από τα benchmarks). Οι κινεζικές επενδυτικές ροές θα χρησιμοποιηθούν, μεταξύ άλλων, για την ανάπτυξη της εγχώριας αμυντικής βιομηχανίας, τον εκσυγχρονισμό της σιδηροδρομικής γραμμής Τεχεράνη-Μασχάντ, καθώς και για την κατασκευή θαλάσσιων υποδομών. Οι δύο τελευταίες επενδύσεις σε έργα υποδομής εντάσσονται ομαλά στο κινεζικό “Belt and Road Initiative”, μέσω του οποίου η Κίνα επιχειρεί να εξασφαλίσει την οικονομική της επιρροή ανά την υφήλιο.

Παρά όμως τις στενές σχέσεις των δύο κρατών, η Τεχεράνη υιοθετεί τακτικές που θα της επιτρέψουν να παραμείνει ανεξάρτητη απέναντι στην αυξανόμενη κινεζική επιρροή. Το Ιράν διαφοροποιεί τους εταίρους του χωρίς να βασίζεται αποκλειστικά στη συνεργασία του με το Πεκίνο. Έτσι, διατηρεί σημαντικές σχέσεις με τη Ρωσία, την Ινδία, τις χώρες του κόλπου, αλλά και τη Δύση (κυρίως την Ευρωπαϊκή Ένωση), εξασφαλίζοντας ποικίλες συμφωνίες σε διαφορετικούς τομείς. Παράλληλα, στον τομέα των επενδύσεων το Ιράν έχει διαπραγματευτεί συμφωνίες που θα του επιτρέψουν να διατηρήσει την κυριαρχία του επί των υποδομών, μη επιτρέποντας την πώλησή τους ή την υπέρμετρη κινεζική παρέμβαση. Τέλος, ο επαναστατικός ιδεολογικός προσανατολισμός του Ιράν επιβάλλει τη διατήρηση ξεχωριστής πολιτικής ταυτότητας και την άρνηση υπέρμετρων ξένων παρεμβάσεων στο εσωτερικό της χώρας. Δεδομένο που λειτουργεί ανασταλτικά απέναντι σε οποιαδήποτε απόπειρα να καταστεί η χώρα υποτελής.