Ελλάδα και Αφρική. Αφρική και Ελλάδα. Στο πέρασμα των δεκαετιών, η Ελλάδα υπήρξε παρούσα στα μεγάλα γεωπολιτικά σταυροδρόμια της εποχής της, άλλοτε ως παρατηρητής, άλλοτε ως δευτερεύων εταίρος και άλλοτε –σπανιότερα– ως παράγοντας επιρροής. Η σχέση της με την Αφρική, ωστόσο, πλην των σχέσεων με Αίγυπτο και Ζάμπια ,παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα κενά στη στρατηγική της αντίληψη. Κι όμως, αυτή η ήπειρος –νεανική, ανερχόμενη, κατακερματισμένη αλλά αποφασισμένη να διαμορφώσει τη θέση της στον 21ο αιώνα– είναι ίσως το πιο παραγνωρισμένο πεδίο δυναμικής παρουσίας για την ελληνική εξωτερική πολιτική, την οικονομία και τον πολιτισμό.

Αυτό το άρθρο επιχειρεί όχι μόνο να αναδείξει τη γεωστρατηγική και οικονομική σημασία της Αφρικής, αλλά να διατυπώσει με σαφήνεια γιατί η Ελλάδα οφείλει –επιτέλους– να χτίσει μια συστηματική, ενεργητική και πολυεπίπεδη στρατηγική σχέσης με την αφρικανική ήπειρο. Όχι ως αποικιοκρατική δύναμη, ούτε ως φιλανθρωπική ΜΚΟ, αλλά ως σύγχρονος, ισότιμος και έξυπνος παίκτης σε ένα διεθνές περιβάλλον που γίνεται κάθε μέρα πιο ανταγωνιστικό.

Ο Έλληνας Υπουργός Άμυνας Ν. Δένδιας με τον ομόλογό του από τη Ζάμπια Αμπρόζ Λουϊτζι Λουφούμα (πηγή:https://www.voria.gr/article/ellada-kai-zampia-ypegrapsan-mnimonio-gia-ti-stratiotiki-ekpaideysi)

Η γεωπολιτική σημασία της Αφρικής και η απουσία της Ελλάδας

Η Αφρική δεν είναι μία. Είναι πενήντα τέσσερα κράτη, με εκατοντάδες πολιτισμικές, εθνοτικές, γλωσσικές και γεωοικονομικές πραγματικότητες. Είναι η ήπειρος με τον ταχύτερα αυξανόμενο πληθυσμό στον κόσμο: το 2050, το ένα τέταρτο της ανθρωπότητας θα ζει στην Αφρική. Είναι η ήπειρος του δημογραφικού νεανισμού, με 70% των πολιτών κάτω των 30 ετών. Είναι, ταυτόχρονα, ήπειρος πρώτων υλών, στρατηγικών μετάλλων, αγροτικής γης, ενεργειακών αποθεμάτων, καθώς και ανερχόμενων αστικών αγορών. Στην εναρκτήρια αυτή αναφορά της Αφρικής, είναι ζωτικής σημασίας για την Ελλάδα να αναγνωρίσει τη γεωστρατηγική σημασία της περιοχής και να εστιάσει σε στρατηγικούς τομείς όπως οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και οι υποδομές, με έμφαση σε περιοχές όπως η Αιθιοπία και η Νιγηρία, όπου υπάρχει αυξανόμενη ανάγκη για πράσινη ενέργεια και αναβάθμιση υποδομών.

Αυτή η πραγματικότητα δεν διαφεύγει από την προσοχή των μεγάλων παικτών. Η Κίνα έχει ήδη καταστήσει την Αφρική χώρο προέκτασης του Belt and Road Initiative. Οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γαλλία έχουν επαναδραστηριοποιηθεί μέσω αναπτυξιακής διπλωματίας και στρατιωτικής παρουσίας. Η Τουρκία έχει οικοδομήσει ένα ολόκληρο δίκτυο πρεσβειών, εμπορικών αποστολών, στρατιωτικών συνεργασιών και εκπαιδευτικών θεσμών. Η Ρωσία, μετά το 2019, κάνει το δικό της come back μέσω Wagner, οπλικών συστημάτων και πολιτικής επιρροής.

Η Ελλάδα πού βρίσκεται σε αυτό τον χάρτη; Σχεδόν πουθενά. Λίγες πρεσβείες, ακόμη λιγότερες εμπορικές αποστολές, και ελάχιστη πολιτική επένδυση. Η σχέση Ελλάδας–Αφρικής κινείται στα όρια της αμηχανίας και της αδιαφορίας, την ώρα που οι υπόλοιποι παίκτες χτίζουν επιρροή δεκαετιών. Αυτή η απουσία δεν είναι απλώς συγκυριακή. Είναι στρατηγική αδράνεια – και γι’ αυτό ακριβώς επικίνδυνη.

Από την αδράνεια στην πρόταση: Γιατί Ελλάδα–Αφρική τώρα;

Η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να στραφεί προς την Αφρική με έναν τρόπο έξυπνο, ρεαλιστικό και διαχρονικό. Καταρχάς, υπάρχει γεωγραφική συνέχεια: η Αίγυπτος, η Λιβύη και η Τυνησία είναι απέναντι μας, και ταυτόχρονα πύλες προς το εσωτερικό της ηπείρου. Η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι αποκομμένη από τη Βόρεια και την Υποσαχάρια Αφρική – αντιθέτως, συνδέεται με οδούς εμπορίου, ενέργειας, μεταναστευτικών ροών και ασφάλειας. Η Ελλάδα, αν θέλει να είναι σοβαρός παίκτης στην Ανατολική Μεσόγειο, δεν μπορεί να αγνοεί την Αφρική.

Δεύτερον, η Ελλάδα μπορεί να προσφέρει ένα πρόσωπο εναλλακτικό. Δεν έχει αποικιακό παρελθόν. Δεν κουβαλά ιστορικά βάρη καταπίεσης. Δεν έχει εμφανιστεί με όρους κυριαρχίας, αλλά μπορεί να παρουσιαστεί ως ισότιμος και αξιόπιστος εταίρος. Αυτή η ιδιότητα –σπάνια για ευρωπαϊκή χώρα– είναι ένα ανεκμετάλλευτο στρατηγικό πλεονέκτημα.

Τρίτον, η Ελλάδα μπορεί να λειτουργήσει ως πλατφόρμα για τις αφρικανικές χώρες προς την Ευρώπη. Με λιμάνια, με logistics, με εκπαιδευτικούς θεσμούς και πολιτισμικά δίκτυα. Μπορεί να είναι η πρώτη πόρτα της Ευρώπης που δεν θυμίζει “τελωνείο”, αλλά χώρο συνεργασίας και ανάπτυξης.

Και τέταρτον, υπάρχει οικονομικό και πολιτικό κίνητρο. Η ελληνική εξωτερική πολιτική έχει εξαντληθεί επί χρόνια στα κατά τα άλλα κρίσιμα ελληνοτουρκικά. Ήρθε η ώρα να αναπνεύσει, να αποκτήσει βάθος και προσανατολισμό πέρα από τη διαχείριση κρίσεων. Η Αφρική προσφέρει όχι απλώς μία θεματική διεύρυνση – αλλά μία βαθιά αναβάθμιση της στρατηγικής μας σκέψης.

Η Ελλάδα, αν θέλει να είναι σοβαρός παίκτης στην Ανατολική Μεσόγειο, δεν μπορεί να αγνοεί την Αφρική.

Η πολιτική πρόταση: Μια Εθνική Στρατηγική για την Αφρική

Το ζήτημα δεν είναι να “πάμε στην Αφρική” με όρους εφήμερων πρωτοβουλιών. Το ζήτημα είναι να αποκτήσουμε μια συγκροτημένη, διακομματική και διαχρονική εθνική στρατηγική για την Αφρική. Αυτή η στρατηγική πρέπει να στηριχθεί σε τέσσερις θεμελιώδεις πυλώνες:

Πρώτον, Διπλωματική Παρουσία. Αντιπροσωπείες, πρεσβείες, δίκτυα επαφών. Δεν μπορεί η Ελλάδα να έχει ισχνή διπλωματική παρουσία στην Υποσαχάρια Αφρική. Χρειαζόμαστε τουλάχιστον 10 νέες διπλωματικές αποστολές στην ήπειρο μέσα στην επόμενη δεκαετία, με έμφαση σε χώρες-κλειδιά όπως η Νιγηρία, η Αιθιοπία, η Σενεγάλη, η Νότια Αφρική και η Αγκόλα. Η Νιγηρία, με τη μεγαλύτερη οικονομία στην Αφρική και πλούσια ενεργειακά αποθέματα, αποτελεί κλειδί για επενδύσεις και ενέργεια. Η Αιθιοπία, με τη δυναμική ανάπτυξή της και τη γεωστρατηγική της θέση στην Κέρα Αφρική, ανοίγει ευκαιρίες σε υποδομές και βιομηχανία. Η Σενεγάλη, σταθερή πολιτικά και εμπορικά, είναι πύλη για τις δυτικές αγορές. Η Νότια Αφρική, ισχυρός οικονομικός και πολιτικός πόλος στην περιοχή, προσφέρει συνεργασία σε τομείς όπως ο τουρισμός και η τεχνολογία. Η Αγκόλα, με τον τομέα ενέργειας και τις υποδομές, ανοίγει πεδία συνεργασίας για τη Ελλάδα. Παρά τις περιορισμένες επαφές, η Ελλάδα δεν διατηρεί πρεσβείες στις περισσότερες από αυτές τις χώρες, γεγονός που καθιστά επείγουσα την ανάγκη για αναβάθμιση της παρουσίας της.

Δεύτερον, Αναπτυξιακή Διπλωματία. Η Ελλάδα μπορεί να γίνει παράγοντας σε έργα υποδομής, ενέργειας, διαχείρισης υδάτων και γεωργικής τεχνογνωσίας. Το know-how υπάρχει, οι δυνατότητες υπάρχουν, λείπει μόνο η πολιτική απόφαση και η ανάληψη ρίσκου.

Τρίτον, Εκπαίδευση και Πολιτισμός. Πρέπει να ιδρυθούν προγράμματα υποτροφιών για αφρικανούς φοιτητές, να ενισχυθεί η ελληνική γλώσσα και να προωθηθούν πολιτιστικές ανταλλαγές. Η Ελλάδα μπορεί να γίνει σημείο αναφοράς για την ελληνική Ορθοδοξία, τις τέχνες, τη ναυτιλία, τον τουρισμό και την παράδοση του διαλόγου.

Τέταρτον, Ψηφιακή και Ενεργειακή Συνεργασία. Πλατφόρμες συνεργασίας στην πράσινη ενέργεια, την καινοτομία, τα logistics και τις τεχνολογίες τροφίμων. Η Αφρική χρειάζεται λύσεις. Η Ελλάδα μπορεί να χτίσει συμμαχίες με ελληνικές και ευρωπαϊκές επιχειρήσεις που θα προσφέρουν λύσεις προσαρμοσμένες σε τοπικά δεδομένα.

Η ελληνική ψυχή και το αφρικανικό μέλλον

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που αντιμετωπίζουν την Αφρική ως κάτι εξωτικό, ως μία γεωγραφία μακρινή, ξένη, ίσως και χαοτική. Αυτή η προσέγγιση είναι όχι απλώς αναχρονιστική, αλλά επικίνδυνα κοντόφθαλμη. Η Αφρική είναι το αύριο, το επόμενο κύμα του παγκόσμιου δυναμισμού. Είναι το μέρος όπου θα παιχτούν τα επόμενα μεγάλα παιχνίδια επιρροής, οικονομίας, αξιών. Αν η Ελλάδα δεν έχει θέση εκεί, τότε απλώς θα παρακολουθεί.

Αλλά το διακύβευμα δεν είναι μόνο γεωπολιτικό ή οικονομικό. Είναι και συμβολικό. Μπορούμε να παρουσιάσουμε μια άλλη πρόταση πολιτισμού: τη Μεσόγειο ως γέφυρα, την Ορθοδοξία ως κοινότητα, την Παιδεία ως δικαίωμα, τον διάλογο ως εργαλείο ισχύος. Μπορούμε να δείξουμε ότι η Ελλάδα δεν είναι μικρή χώρα – είναι μεγάλη ιδέα που ξέρει να επιβιώνει, να ανοίγεται και να συνομιλεί.

Αν όχι τώρα, πότε;

Η στρατηγική για την Αφρική δεν είναι πολυτέλεια. Είναι αναγκαία συνθήκη για να μεγαλώσει η γεωπολιτική, οικονομική και πολιτιστική ακτίνα της Ελλάδας. Η αρχή με Αίγυπτο και Ζάμπια μάς δείχνει τα θετικά αλλά προς το παρόν λίγα σημάδια. Σε έναν κόσμο που αποδιαρθρώνεται και ξαναδομείται ταυτόχρονα, η Ελλάδα πρέπει να επιλέξει πού θα σταθεί. Ή θα παραμείνει εγκλωβισμένη σε έναν περιφερειακό επαρχιωτισμό, ή θα διεκδικήσει ρόλο παίκτη σε νέα μέτωπα.

Η Αφρική είναι η αρχή αυτής της επιλογής. Και η ιστορία, όπως πάντα, περιμένει τους τολμηρούς.

Πηγές

• Enterprise Greece (2023) Greece Increases Engagement with Africa. Enterprise Greece Newsletter. Available at: https://newsletters.enterprisegreece.gov.gr/newsletter-articles/greece-increases-engagement-with-africa (Accessed: 20 April 2025).
• Ministry of ForeignAffairs (Greece) (2022) Η νέα Εθνική Στρατηγική Εξωστρέφειας της Ελλάδας. Υπουργείο Εξωτερικών. Available at: https://www.mfa.gr/epikairotita/diloseis-omilies/o-upourgos-exoterikon-k-nikos-dendias-parousiase-ti-nea-ethniki-stratigiki-exosterikotes.html (Accessed: 20 April 2025).
• European Economic and Social Committee (2021) Equal Partnership between EU and Africa. EESC News. Available at: https://www.eesc.europa.eu/en/news-media/news/eu-africa-eesc-proposes-equal-partnership-based-human-rights-and-development-democratic-structures (Accessed: 20 April 2025).
• Eurostat (2023) Africa-EU – Key statistical indicators. European Commission. Available at: https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php/Africa-EU_-_key_statistical_indicators (Accessed: 20 April 2025).
• Ministry of Environment and Energy (Greece) (2023) Έγκριση περιβαλλοντικών όρων EuroAfrica. ΥΠΕΝ. Available at: https://ypen.gov.gr/euroafrica-interconnector-egkrisi-perivallontikon-oron/ (Accessed: 20 April 2025).
• Ministry of Foreign Affairs (Greece) (2022) International Development Cooperation Policy. Ministry of Foreign Affairs. Available at: https://www.mfa.gr/en/foreign-policy/global-issues/international-development-cooperation.html (Accessed: 20 April 2025).
• Ministry of Rural Development and Food (Greece) (2004) Greece’s Contribution to Desertification Control Programs. Ministry of Agriculture. Available at: https://www.minagric.gov.gr/images/stories/docs/agrotis/XOROTAJIA/Greece_DCP_2004_eng.pdf (Accessed: 20 April 2025).
• African Union (2023) African Continental Free Trade Area. AfCFTA Official Website. Available at: https://au-afcfta.org/ (Accessed: 20 April 2025).
• UNCTAD (2023) Economic Development in Africa Report 2023: The Potential of AfCFTA. United Nations Conference on Trade and Development. Available at: https://unctad.org/publication/economic-development-africa-report-2023 (Accessed: 20 April 2025).
• MinistryofForeignAffairs (Greece) (2024) Λίστα ελληνικών διπλωματικών αποστολών στην Αφρική. ΥΠΕΞ. Available at: https://www.mfa.gr/africa/ (Accessed: 20 April 2025).
• Armakolas, I. (2023) Greece’s Changing Foreign Policy in a Multipolar World. ELIAMEP Papers. Available at: https://www.eliamep.gr/publication/greeces-new-geopolitical-footprint/ (Accessed: 20 April 2025).
• Petrou, E. (2022) The Geopolitics of the Eastern Mediterranean: Greece, Egypt and Africa. South EU Summit Reports. Available at: https://www.south-eu.org/2022/02/greek-egyptian-cooperation-and-africa/ (Accessed: 20 April 2025).