Ασυλία Βουλευτών και Ευρωβουλευτών: θεσμικό πλαίσιο, όρια και προκλήσεις στη διαφάνεια

Ασυλία Βουλευτών και Ευρωβουλευτών: θεσμικό πλαίσιο, όρια και προκλήσεις στη διαφάνεια, ένα άρθρο που παρουσιάζει τα βασικότερα στοιχεία που είναι απαραίτητο καποιος να γνωρίζει σχετικα με το βουλευτικό άσυλο στην Ελλάδα και στην Ευρώπη με στόχευση στην ιστορική πορεία του όρου, το νομικό πλαίσιο της ασυλίας, καθώς και την συζήτηση που έχει προκαλέσει την ελληνική κοινωνία.

Ασυλία: Η πορεία στον χρόνο

Ασυλία στην αρχαιότητα

Η έννοια της ασυλίας, είτε ατομικής είτε συλλογικής, εντοπίζεται ήδη από την αρχαϊκή εποχή και εκτείνεται έως και τα ρωμαϊκά χρόνια. Στην κλασική, ελληνιστική και ρωμαική περίοδο το άσυλο συνδεόταν στενά με ιερούς τόπους (ναοί, βωμοί, ιερές πόλεις) και χαρακτηριζόταν από το ακατάλυτο και ιερό της φύσης του, τονίζοντας τη σημασία του ως ιερού ασύλου. Στην αρχαία Ελλάδα, όποιος ζητούσε καταφύγιο σε τέτοιο χώρο θεωρούνταν ότι έχαιρε προστασίας από κάθε μορφή βίας, ακόμα και αν είχε διαπράξει εγκλήματα, όπως φόνο, επανάσταση, σφετερισμό εξουσίας ή τυραννία.
Σε παλαιότερες εποχές, ο όρος άσυλο είχε κυρίως θρησκευτική διάσταση και συνδεόταν στενά με τους τόπους λατρείας. Πίστευαν ότι σε αυτούς τους χώρους κατοικούσαν θεότητες, οι οποίες προστάτευαν τόσο τα ιερά αντικείμενα όσο και τους καταδιωκόμενους όπου κατέφευγαν εκεί ως ικέτες, για όσο διάστημα παρέμεναν στον ιερό αυτό χώρο.
Στην αρχαία Ελλάδα, οι χώροι ασύλου απέκτησαν ιδιαίτερη σημασία, όχι μόνο επειδή η θρησκεία κατείχε κεντρική θέση στη ζωή των ανθρώπων, αλλά και εξαιτίας των συχνών αντεκδικήσεων που μάστιζαν τις πόλεις-κράτη, είτε για πολιτικούς είτε για προσωπικούς λόγους. Η προσφυγή σε άσυλο μπορούσε να δημιουργήσει περιθώρια διαπραγμάτευσης με τους διώκτες.
Η παραβίαση του ασύλου θεωρούταν εξαιρετικά σοβαρό αδίκημα, καθώς ισοδυναμούσε με ύβρη απέναντι τόσο στους θεϊκούς όσο και στους ανθρώπινους νόμους. Η παράβαση αυτή μπορούσε να αφορά είτε την αρπαγή αντικειμένων από τον ιερό χώρο είτε την καταδίωξη ικετών εντός ή εκτός του ασύλου.

Ενδεικτική είναι η περίπτωση που συγκλόνισε την αρχαία Ελλάδα: η δολοφονία των οπαδών του αθηναίου στασιαστή Κύλωνα, οι οποίοι αν και είχαν καταφύγει ως ικέτες στον βωμό των Ευμενίδων στην Ακρόπολη δολοφονήθηκαν από τους διώκτες τους, αφού πρώτα τους εξαπάτησαν με ψευδείς υποσχέσεις για ασφάλεια.

Η Ασυλία σήμερα

Η λέξη άσυλο προέρχεται από το στερητικό “α” και τη λέξη “συλή” που σημαίνει λεηλασία ή διαρπαγή. Στην κυριολεξία δηλώνει έναν χώρο που δεν μπορεί να παραβιαστεί, να λεηλατηθεί ή να υποστεί βία.

Στη σύγχρονη εποχή, ο όρος έχει συσχετιστεί κυρίως με χώρους ή καταστάσεις στις οποίες κατοχυρώνονται βασικές ελευθερίες και δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη, όπως είναι το άσυλο κατοικίας, το πολιτικό άσυλο ή το διπλωματικό άσυλο. Με τη λέξη ασυλία περιγράφεται γενικά ένα καθεστώς προστασίας που παρέχεται σε ορισμένα πρόσωπα τα οποία απαλλάσσονται από δίωξη. Τα άτομα αυτά συχνά λέγεται πως έχουν το ακαταδίωκτο.

Η ασυλία αποτελεί έναν νομικό ή θεσμικό μηχανισμό που εξαίρει ένα πρόσωπο ή έναν φορέα από την εφαρμογή των νόμων, ποινών ή διώξεων, οι οποίες θα ίσχυαν σε φυσιολογικές συνθήκες. Συνδέεται με το αξίωμα, τη θέση ή τη φύση του έργου που επιτελεί κάποιος και λειτουργεί ως προστασία από ενδεχόμενες έννομες συνέπειες.

Διαφορετικά Είδη Ασυλίας: διάκριση σε γενικές κατηγορίες

Η ασυλία ως θεσμικός μηχανισμός και ως μέθοδος προστασίας δεν αποτελεί ένα μονόπλευρο και μονοσήμαντο φαινόμενο αλλά διακρίνεται σε επιμέρους κατηγορίες, η κάθε μία με τις δικές της ξεχωριστές πτυχές. Το κάθε είδος ασυλίας διαφοροποιείται όσων αφορά το νομικό του πλαίσιο, τα πρόσωπα τα οποία απολαβάνουν την νομική προστασια που πηγάζει από τις νομολογίες καθώς και τον λόγο ύπαρξης του εκάστοτε είδους ασυλίας. Υπάρχουν διαφορα είδη ασυλίας, με μερικά από τα σημαντικότερα να είναι:

Κοινοβουλευτική ασυλία
Διπλωματική ασυλία
Πανεπιστημιακό άσυλο
Άσυλο κατοικίας
Ναυτικό άσυλο

Βουλευτική ασυλία: ειδικότερα

Η κοινοβουλευτική ασυλία συνιστά μία από τις παλαιότερες κοινοβουλευτικές εγγυήσεις στην Ευρώπη και η Ελλάδα είναι μια από τις πρώτες χώρες που το 1949 υπέγραψαν τη Γενική Συμφωνία για τα Προνόμια και την Ασυλία του Συμβουλίου της Ευρώπης. Αποτελεί θεσμική εγγύηση η οποία αποσκοπεί στην προστασία της ανεξαρτησίας καθώς και της λειτουργικής ακεραιότητας των μελών των Κοινοβουλίων. Οι ρίζες της κοινοβουλευτικής ασυλίας εντοπίζονται τόσο στο εθνικό (εσωτερικό) όσο και στο διεθνές δίκαιο.

Ασυλία Βουλευτών και Ευρωβουλευτών: θεσμικό πλαίσιο, όρια και προκλήσεις στη διαφάνεια. Ασυλία Βουλευτών του εθνικού κοινοβουλίου: κτίριο της Βουλής της Ελλάδας στην Αθήνα — Κτίριο Ελληνικού Κοινοβουλίου, Αθήνα

Η εδραίωση της κοινοβουλευτικής ασυλίας βρίσκεται στο εθνικό δίκαιο του ελληνικού κράτους στο άρθρο 62 του Συντάγματος

{άρθρο 62: (ακαταδίωκτο των βουλευτών)

“όσο διαρκεί η βουλευτική περίοδος, ο βουλευτής δεν διώκεται ούτε συλλαμβάνεται ούτε φυλακίζεται ούτε με άλλο τρόπο περιορίζεται χωρίς άδεια του Σώματος. Επίσης δεν διώκεται για πολιτικά εγκλήματα βουλευτής της Βουλής που διαλύθηκε, από τη διάλυσή της και έως την ανακήρυξη των βουλευτών της νέας Βουλής. Η σχετική άδεια δίδεται από τη Βουλή υποχρεωτικά εφόσον η αίτηση της εισαγγελικής αρχής αφορά αδίκημα το οποίο δεν συνδέεται με την άσκηση των καθηκόντων ή την πολιτική δραστηριότητα του βουλευτή. Η Βουλή, με ευθύνη του προέδρου της, αποφαίνεται υποχρεωτικά σχετικά με το αίτημα μέσα σε τρείς μήνες αφότου η αίτηση του εισαγγελέα για δίωξη διαβιβάστηκε στον Πρόεδρο της Βουλής. Η τρίμηνη προθεσμία αναστέλλεται κατά την διάρκεια των διακοπών της Βουλής. Δεν απαιτείται άδεια για τα αυτόφωρα κακουργήματα.”.

Ασυλία Ευρωβουλευτή

Η Ασυλία Ευρωβουλευτή δεν αφορά αποκλειστικά τους βουλευτές ενός κράτους, αλλά τους Ευρωβουλευτές του Ευρωπαικού Κοινοβουλίου. Όπως προαναφέρθηκε, η κοινοβουλευτική ασυλία βασίζεται και σε νομολογίες του Διεθνούς Δικαίου, όπως είναι το πρωτόκολλο (αριθ.36) περί των προνομίων των ασυλιών των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (1965). Σύμφωνα με το πρωτόκολλο αυτό αυτό, η ασυλία -το απαραβίαστο- παρέχεται στα μέλη των ενωσιακών οργάνων και στους εργαζόμενους σε αυτά: πρόεδροι, αρχηγοί κρατών σε διασκέψεις, μέλη του ευρωπαικού κοινοβουλίου σε περίοδο συνόδων, λοιποί υπάλληλοι των ενωσιακών οργάνων.

Ασυλία Βουλευτών και Ευρωβουλευτών: θεσμικό πλαίσιο, όρια και προκλήσεις στη διαφάνεια
Ασυλία Ευρωβουλευτών: το κτίριο του Ευρωπαικού Κοινοβουλίου στο Στρασβούργο της Γαλλίας — Κτίριο Ευρωπαικού Κοινοβουλίου, Στρασβούργο

Οι Ευρωβουλευτές απολαμβάνουν διττής ασυλίας:

Στο κράτος μέλος τους: ασυλία αντίστοιχης εκείνης που έχουν οι Βουλευτές των εθνικών Κοινοβουλίων.
Στην επικράτεια άλλων κρατών-μελών της Ένωσης: προστασία από κάθε μέτρο κράτησης καθώς και απο δικαστική δίωξη.

Το απαραβίαστο αυτό που απολαμβάνουν οχι μόνο Ευρωβουλευτές, αλλά και όλα τα ως ανωτέρω στελέχη κρίνεται απαραίτητο με την πρόφαση της δυνατότητας ολοκλήρωσης και αποτελεσματικότητας των λειτουργικών καθηκόντων για τα οποία έχει επιλεχθεί το κάθε στέλεχος. Ενδέχεται να αποτελεί ανάχωμα απέναντι σε πολιτικά κίνητρα που δύνανται να υπονομεύσουν την ανεξαρτησία και την εύρυθμη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης καθώς ανακύπτης ζητήματα διαφάνειας.

Σε κάθε περίπτωση, πρόκειται για ένα ιδιαιτέρως σύνθετο και πολυεπίπεδο μέσο προστασίας που εδράζεται στο ενωσιακό δίκαιο και σε διεθνείς συμβάσεις, πηγές που απαιτούν ενδελεχή μελέτη και προσεκτική ερμηνεία με στόχο πάντοτε να αποφεύγονται τα “παραθυράκια”- ειδικά σε ένα ζήτημα το οποίο γίνεται τόσο συχνά κεντρικό αντικείμενο συζήτησης και αμφισβήτησης.

Άρση Ασυλίας Ευρωβουλευτή

Καθώς η ασυλία των μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου δεν αποσκοπεί ή δεν θα έπρεπε να αποσκοπεί στην νομιμοποίηση των πράξεων τους χωρίς δημοκρατική λογοδοσία, υπάρχουν οι περιπτώσεις στις οποίες αυτή αίρεται. Η άρση αυτή συνιστά διαδικασία εξαιρετικού χαρακτήρα και λαμβάνει χώρα αποκλειστικά όταν υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις για τέλεση πράξης η οποία δεν συνάδει με την εκτέλεση των καθηκόντων ενός βουλευτή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

Πιο συγκεκριμένα, η διαδικασία άρσης της ασυλίας ενός Ευρωβουλευτή ενεργοποιείται αρχικά με την υποβολή σχετικού αιτήματος από τις εθνικές αρχές προς τα αρμόδια ενωσιακά όργανα (Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο), του οποίου ο πρόεδρος ανακοινώνει στην Ολομέλεια πως υπάρχει αυτό το αίτημα και παραπέμπεται στην αρμόδια επιτροπή, την Επιτροπή Νομικών Θεμάτων. Αφού η Επιτροπή συγκεντρώσει ό,τι πληροφορία μπορεί να θεωρηθεί χρήσιμη για την λήψη μιας απόφασης αναφορικά με την υπόθεση και αφού ο εν λόγω Ευρωβουλευτής έχει την ευκαιρία να εκθέσει την άποψή του επί του θέματος, η Επιτροπή καλείται να λάβει μια απόφαση. Η απόφαση της επιτροπής σχετικά με την άρση (ή μη) της ασυλίας του Βουλευτή λαμβάνεται κεκλεισμένων των θυρών και υποβάλλεται σε ολόκληρο το Σώμα και το Κοινοβούλιο αποφασίζει με απλή πλειοψηφία.

Στην περίπτωση των Ευρωβουλευτών, αυτοί διατηρούν την έδρα τους στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σε περίπτωση άρσης της ασυλίας τους. Αυτό συμβαίνει διότι η απόφαση περί άρσης της ασυλίας δεν αποτελεί ετυμηγορία που δηλώνει την ενοχή του Βουλευτή, απλώς επιτρέπει στις αρμόδιες αρχές να εξετάσουν νομικά και δικαστικά την εκάστοτε υπόθεση.

Ασυλία Βουλευτών και Ευρωβουλευτών: Προνόμιο ή αναγκαιότητα;

Το Βουλευτικό άσυλο είναι ένα ζήτημα το οποίο έχει προκαλέσει έντονες και αμφιλεγόμενες συζητήσεις, από πολλές διαφορετικές οπτικές γωνίες με σημαντικά παραδείγματα και υποθέσεις που έχουν απασχολήσει την ελληνική επικαιρότητα ανά τα χρόνια.

Συγκεκριμένα, κεντρικό αντικείμενο προβληματισμού και αφορμή για αμφισβήτηση αυτής της θεσμικής εγγύησης αποτελεί η πιθανότητα για έλλειψη διαφάνειας, περιορισμό της νομιμοποίησης και της δημοκρατικής λογοδοσίας καθώς και ο κίνδυνος της ατιμωρισίας πράξεων που δεν συνάδουν με την τέλεση των κοινοβουλευτικών καθηκόντων ενός βουλευτή. Την Τετάρτη 27/02/2008 στη συνεδρίαση της Βουλής η οποία είχε ως αντικείμενο την βουλευτική ασυλία εν γένει, δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στο γεγονός ότι για πράξεις που δεν σχετίζονται άμεσα με την ιδιότητα των βουλευτών ως τέτοιοι, η ασυλία θα πρέπει να αίρεται. Εν αντιθέσει, η ασυλία θα πρέπει να ισχύει και να γίνεται σεβαστή όταν ο Βουλευτής δρα με σκοπό να ολοκληρώσει τα καθήκοντα της θέσης του.

Συμπέρασμα

Συνοψίζοντας, η ασυλία των Βουλευτών και των Ευρωβουλευτών αποτελεί θεσμική εγγύηση για την άνευ εμποδίων άσκηση των κοινοβουλευτικών τους καθηκόντων. Ο λόγος ύπαρξής της είναι η θωράκιση του αντιπροσωπευτικού συστήματος από πιθανές καταχρήσεις. Ωστόσο, τα παραπάνω δεν σημαίνουν πως θα έπρεπε να είναι θεμιτή η χρήση της ως κάλυψη για αυθαιρεσίες ή ως μέσο αποφυγής της δικαιοσύνης.

Έγινε λόγος για βουλευτές του εθνικού Κοινοβουλίου της Ελλάδας καθώς και για αυτούς του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Στην περίπτωση της Ελλάδας, μιας προεδρευόμενης κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, οι βουλευτές είναι εκλεγμένοι εκπρόσωποι του λαού και η λογοδοσία και η διαφάνεια δεν πρέπει να παραβλέπονται. Η ύπαρξη της ασυλίας δεν πρέπει να αναιρεί την ανάγκη για διαφάνεια και ελέγχους. Ο δημόσιος λόγος γύρω απο την ασυλία συνεπώς, θα πρέπει να εστιάζει περισσότερο στην θεσμική της εξισορρόπηση και όχι στην πλήρη κατάργησή της ως μέσο διαφθοράς.